De Varrionis libro Isagogico ad Pompeium eiusque dispositione

Be ump ACTA CLASSICA UNIVERSITATIS SCIENTIARUM DEBRECENIENSIS KuMANIKGKEK., De Varronis libro isagogicu ad Pumpeinn peut-être d'ins/¥ piration pythagoricienne] ; cf. Varro (M. Perentius). Kumanıeckt K., De Varronis libro isagogico ad Pompeium eiusque dispositione : ACD X-XI 1974-1975 41-44. | La reconstitution de la disposition du . :minalae, livre montre que sa structure quadripartite, quoique claire, était quelque peu artificielle ; elle semble inspirée de la doctrine pythagoricienne. TOMUS VII 1971 FAX\ SIA KAWANLE CKUKA. Neha classica beras versituhs Ser hier ÜDehrscem, DEBRECINI

ACTA CLASSICA UNIV. SCIENT. DEBRECEN. X-XI, | 1974-1975, p.41—44.. ti DE VARRONIS LIBRO ISAGOGICO AD POMPEIUM EIUSQUE DISPOSITIONE SCRIPSIT KAZIMIERZF. KUMANIECKI Omnia quae de M. Terentii Varronis libro isagogico ad Pompeium a. 71 conscripto et iam Varrone viva deperdito scimus, Aulo Gellio, qui N.A. 14.7 argumentum illius libri nobis tradidit, auctori debemus. Ac tamen ne Aulum Gellium quidem librum illum, qui iam dudum depertisset manu sua versavisse ipse Gellius auctor est. Qui ita scribit: „Zum librum commentarium, quem super ea re Pompeio fecerat, perisse Varro ait in litteris quas ad Oppianum dedit quae sunt in Libro epistolicarum quaestionum quarto, in quibus litteris, quoniam quae ante scripserat, non comparebant, docet rursum multa ad eam rem ducentia.” Idem, postquam argumentum libri deperditi exposuerat, adiecit: „Haec et alia quaedam id genus in libro quo supra dixi, M. Varro epistula ad Oppianum scripta executus est”. Ex verbis supra adlatis dilucide apparet Aulum Gellium non textum ipsius Isagogici in manibus habuisse, sed textum Varronis epistulae ad Oppianum quendam datae, qua Reatinus ea quae olim in Isagogico docuerat, denuo retractavit. Qui cum materiem Isagogici retracteret, fieri non potuit quin etiam quibusdam novis rebus quae in textu pristino non exstitissent, epistulam ad Oppianum scriptam locupletaret. Rem autem reapse ita sese habuisse duobus lucis epistulae ad Oppianum missae edocemur. Etenim in argumento epistulae ab Aulo Gellio laudatae (NA 14,7,5) asseverat Varro, cum de magistratibus ius senatum consulendi habentibus disserit “item triumyiros reipublicae constituendae causa creatos ius consulendi senatum habuisse”. Nimirum verba haec non extiterunt ih primigeno Isagogici textu qui a. 71 conscriptus est, sed a. demum 43 aut post a. 43 textui pristino inserta sunt, postquam triumviri reipublicae constituendae sunt creati. Aliud additamentum ad eadem tempora spectans apparet in |. 7 ubi Varro curiae luliae mentionem facit: „Propterea et in curia Hostilia et in Pompeia et post în Iulia cum profana ea loca fuissent, templa esse per augures constituta, ut in iis senatus consulta more maiorumiusta fieri possent”. Cum sciamus! curiam Luliam a C. Julio Caesare aedificari coeptam esse?, triumviros autem rei publicae constituendae a. 43 et 42 aedificationem continuasse?, dedicatam vero esse curiam demum ab Augusto a. 294 etiam hanc Varronis curiae luliae mentionem ad a.43 vel ad annos posteriores (a. 29?) referendam esse manifestum est. Ex eis igitur quae diximus apte concludi potest Varronem, cum epistulam ad Oppianum conscriberet et materiam in Isagogico a. 71 tractatam retractaret supplementa quaedam inseruisse, ut temporum quibus epistolam componeret, rationem haberet. Composita est autem epistula aut a. 43 aut postea cum triumviri vigerent; cum autem epistula inserta sit libro Epistolicarum Quaestionum quarto, de quarum chronologia nihil inveni neque apud H. Dahlmannum® neque apud Fr. della Corte® operac pretium esse videı Cf. Hülsen, RE ,, Curia” 1822 sq. * Cf. Cie. de fin. 5,2. 3 Cf, Cassius Dio 44,17 et 47,19. 4 Cf. Mon. Anc. 4,1; Cassius Dio 51,22. > H. Dahlmann, RE “M. Terentius Varro” 1176, 1225 sq; Adem, Bemerkungen zu den Resten der Briefe Varros M. H. 7 (1950) 200-220. 8 Francesco della Corte, Varrone, il terzo gran lume romano. Firenze? 1970.

tur adnotare Quaestionum epistolicarum, quibus non verae ut ita dicam epistulae sed dis. putationes epistularum forma adornatae? continerentur, librum IV aut a. 43 aut post hunc annuin fortasse post a. 29 publici iuris factum esse. Quamquam dubitari nequit quin primigenus fsagogici textus in epistula ad Oppianum data hic illic supplementis post a.43 factis adauctus sit, tamen certe a veritate non recedemus, si in textu epistulae supra laudatie argumentum Isagogici a, 71 conscripti satis fideliter a Varrone repetitum esse affirmaverimus. Scripsit autem Isagogicum Varro Pompeio consule designato adhortante, “ex quo (sc. Pompeius) disceret, quid facere dicereque deberet, cum senatum consuleret.”® Isagogici materiem in quattuor partes a Varrone distributam esse argumentum Isagogici a Gellio adlatum satis superque demonstrat. Etenim Gellius affirmat Varronem primum posuisse qui fuissent “per quos more maiorum senatus haberi soleret’ eosque nominasse: dictatorem, consules, praetores, tribunos plebi, interregem, praefectum urbi et alios disputationemque de intercessianibus adiunxisse (a) deinde scripsisse “de locis,in quibus senatus consultum fieri iure posset” (b) tum de temporibus disseruisse cum e.g. asseveraret “senatus consultum ante exortum aut post occasum solem factum ratum non fuisse” nec non explicaret “quibus diebus habere senatum ius esset” (c), postremo explanavisse quaenam facienda essent ei “gui senatum habiturus esser cum e.g. affirmaret debere eum “immolare hostiam prius auspicarique” nec non admoneret "de rebus divinis prius quam humanis ad senatum referendum esse”. Ceterum in hac quarta Isagogici parte.de multis rebus ad senatus sessiones spectantibus disputavit Varro; e.g. adnotavit “senatus consultum fieri duobus modis aut per discessionem, si consentiretur, aut, si res dubia esset per singulorum sententias exquisitas” atque adiecit “singulos,,.. debere consult gradatim incipique a consulari gradu”. Praeterea “de pignore quoque capiendo” disseruit ‘‘deque multa dicenda senatori qui, cum in senatum venire deberet, non addesset” (d). Argumento libri Varroniani relato Gellius capitulum his verbis claudit “Haec et alia quaedam id genus in libro, quo supra dixi, M. Varro epistula ad Oppianum scripta executus est;” ex quibus verbis evincitur Gellium, cum epistulae ad Oppianum datae argumentum adumbraret „alia quaedam id genus" prorsus omisisse. Ut vidimus, dispositio libelli erat perspicua et lucida; Primum disputavit Varro de hominibus qui ius consulendi senatum habent, deinde de locis quibus senatus consultum fieri potest, post de temporibus quibus senatus consultum ratum est, postremo de eius qui senatum habet nec non de ipsius senatus actionibus. Ac tamen in textum Gel. lianum diligentius inquirentibus protinus sese offert observatio etiam eas quattuor partes in quas distributa esset Isagogici materia in quasdam minutas particulas esse subdivisas. Ac prima quidem pars qua Varro de hominibus disputavit in duas particulas discedebat; tractabat enim Varro primum (a) de hominibus habentibus ius consulendi senatum deinde (b) de hominibus habentibus ius intercedendi. Simili modo res sese habuit in secunda libelli parte de locis tractante. Primum (a) enim Varro de locis per augurem constitutis qui „templa” appellabantur deinde (b) de aedibus sacris quae „rempla” non erant disputavit. Etiam tertia pars in qua de „fernporibus” fiebat sermo in duas, ut videtur, particulas erat divisa. Loquebatur enim Varro primum (a) de nocte („senatus consultum ante exortum aut post occasum solem factum ratum non fuisse”), deinde (b) de diebus {,,quibus diebus habere senatum ius non sit"). Etiam quarta pars actionibus eius qui senatum erat habiturus, describendis destinata subdivisiones habuit casque plures quam tres priores partes quarum mentionem feci. Disseruit enim Varro primum (a) de rebus quae faciendae erant ei qui senatum erat habiturus, ante ipsam senatus sessionem, deinde (b) de eis rebus quae faciendae ei erant senatu iam congregato. Quae posterior particula (b) iterum in duas particulas erat subdivisa. Suadebat enim Varro ut primum (a) de rebus divinis, deinde (b) de rebus ? Cf. A. Dahlmann, Bemerkungen zu den Resten der Briefe Varros. M. H. 7 (1950) 200. 5 Gellius NA XIV 7.2.

humanis ad senatum referretur. „Res humanae” denuo in duo genera quaestionum finitarum _ aut infinitarum distributac sunt; asseverabat enim Varro „tum porro referri oportere aut infinite de republica (a) aut de singulis rebus finite (b)"". Postea ad senatus consultum describendum auctor transit et id duobus modis fieri affirmabat aut per discessionem (a) aut per singulorum sententias exquisitas (b). Adiunxit excursum in quo docuit quo ordine singuli senatores essent consulendi et maiorum morem novo mori temporibus, ,,cum haec seriberet” (a. 71? a. 43?) instituto opposuit. Etiam postrema particula libelli in duas partes videtur esse subdivisa. Etenim disserebat in ea Varro primum (a) de pignore capiendo, deinde (b) de „‚mulra dicenda senatori qui cum in senatum venire deberet, non adesser”. Dispositione libelli adumbrata restat ut pervestigemus utrum hanc lucidam sed quodam mode artificiosam quadripertitam divisionem ipse Varro invenerit an potius e Graecis quibusdam fontibus eam hauserit. Quod ad ipsum libelli titulum E/ca;wpixòg special, esse’. verisimile est Varronem eum a Stoicis scilicet a Chrysippo et Posidonio mutuatum Stoicorum € neque Varronem quam a Aliter tamen res sese habet cum divisione quadripertit doctrina libris isagogicis neque ex aliis commentariis isagogicis!®, sed e Pythagoriorum Latina libro deprompsisse demonstare conabimur. Etenim in tractatus qui est de lingua rerum omnium ait Samius Y Il Varro de Pythagorae doctrina tradit haec: „Pythagoras noctem. et diem mortem, et vitam malum, er bonum initia esse bina ut finitum et infinitum, agitatur, corpus (a), Quare item duo status er motus (utrumque quadripertitum) : quod stat aut (d). Quadripertitio actio ubi agitatur, locus (b) dum agitatur, tempus {c) quod est in agitatu, qua currit, actio hora tempus currit, qua stadium locus magis sic apparebit: corpus est ut cursor, cursio... Igitur initiorum quadrigae locus et corpus, tempus et actio.” E loco supra laudato doctrinam esse manifesto elucet dispositionem Isagogici Varroniani secundum Pythagorae de locis, tum deinde =corpus) { conformatam Varronemque cum primum de hominibus de temporibus, postremo de actionibus disputaret Pythagoreorum doctrinam eandem atiam in Isagogico a. 71 que ea quae in libro V 11 tractatus de lingua Latina! exposita est potest. Opposuit enim conspici singulis conscripto fideliter secutum esse. Quod etiam in Varro in ,,Isagogico” noctem diei, quae est oppositio Pythagorea et res finitas rebus infinitis, supra laudatum). quod etiam fecerunt Pythagorei (ef. locum tractatus de’ lingua Latina et divinarum” humanarum rerum Sed non solungin ,,Isagogico” sed etiam in „Antiquitatibus dilucide apparet. cadem dispositio materiei e Pythagoreorum doctrina originem ducens, quos de „antiquiEtenim legamus Augustinum qui De civitate Dei VI 3 Varronis librorum „.. .istam tatibus rerum humanarum” scripsit, compositionem his verbis breviter enarral: daret. partibus quattuor senos libros humanarum secutus in ea partitione rationem ut rerum itaque sex In (d). agant quid e) { agant quando (b) agant ubi (a) Intendit enim qui agant temporibus (ec), primis de hominibus (a) seripsit, in secundis sex de locis (b), sex tertios de em materiae disposition fuisse Eandem sex quartos eosdemque postremos de re (d) absolvit.” in libris Antiquitatum rerum divinarum idem Augustinus codem loco docet. Nam libri sacrorum dedicati XXVI—XXIX hominibus i.e. pontificibus, auguribus, quindecimviris de locis religiosis aedibus, erant; libris XXX—XXXI de locis nempe de sacellis, de sacris Varro disserebat: libris XXXIH—XXXV „tempora” erant tractata i. e. feriae, ludi circenses, scaenici; libri XXXVIXXXVIII destinati erant actionibus Le. consecrationibus, sacris incertis, diis praecipuis ac privatis et publicis, libri autem XXXIX—XLI dis certis, dispositio dispositioni librorum tum” „Antiquita selectis. Quem ad modum autem haec 9 E. Norden. Die Komposition und die Literaturgattung der horazischen Epistula ad Pisones. Hermes 40 (1905) 524. g.i. “De Commen10 Cf, ea quae M. Plezia de commentariis isagogicis disseruit in opusculo 1949. tarlis isagogieis”. Polska Ak. Umiejetnosci Archivum Filologiezne nr 23. Kraköw nettement uf Collart, Varron, Grammairien latin. Strassbourg 1954, 269: “inspiration pythagaricienne”’.

Isagogici consimilis sit, unusquisque videt. Restat ut commemoremus eandem materiae dispositionem etiam in satira Menippea q.i. Nescio quid vesper serus vehat cuius argumentum ab Aulo Gellio NA XIII 11 adumbratum est, observari posse. Disserebat in hac satira Varro de perfecto convivio; sed ipsum Gellium audiamus: „ipsum deinde convivium constat, inquit (sc. Varro) ex rebus quattuor et tum denique omnibus suis numeris absolutum est, si belli homunculi conlectì sunt (u) si electus locus (b) si tempus lectum (c) si apparatus non neglectus” (d) Ne in satira quidem, ut videmus, neglexit Varro dispositionem quadripertitam Pythagoreorum. Postquam monstravimus „Isagogici” partitionem ad Pyihagoreorum doctrinam revocandam esse, reliquum est, ut admoneamus rem hanc haudquaquam esse inopinatam aut miram. Etenim Varro eclectica ratione usus et Cynicos et Stoicos!” et Antiochum Ascaionitam et Platonem et Pythagoreos pari modo sequebatur. Eximio tamen amore doctrinae Pythagoreae cum arsisse multa fragmenta operum satis superque testantur. Cum enim In opusculo q. i. Hebdomades vel De imaginibus septenarii numeri Jaudes caneret (cf. Gellius NA III 10) procul dubio Pythagoreorum vestigia pressit.!4 Illius numeri vim etiam „ad homines nascendos” (cf. Gellius NA II 10, 7) „porrigi pertinereque” et in primo librorum ai. „Hebdomades” et in Logistorico q.i. „Tubero de origine humana” Pythagoreos secutus™ asscverabat. Accedit quod etiam tripartitio librorum quae obvia est et in opere qi. „de lingua Latina” et in opere q. i. ,,Antiquitates rerum humanarum et divinarum” ad Pythagoreos potest referri!®, Dissertissimo tamen testimonio amoris Pythagoreorum quo Varro flagrabat est id quod se post mortem „Pythagorio modo” sepeliri iussit. Cf. Plinius N. H. XXXV 160: „quin et defunctos sese multi fictilibus foliis condi maluere, sicut M. Varro Pythagorio modo in mysti et oleae atque populi nigrae foliis”. "Cf. eg. ea quae de compositione librorum V et VI operis qi. De lingua Latina disseruit H. Dahlmann (Varro und die hellenistische Sprachtheorie. Berlin-Zürich? 1964, 48 sqq.). 13 Cf, P. Boyancé, Sur la théologie de Varron. REA 57 (1955) 57-84. H Cf. Schmekel, Philosophie der mittleren Stoa. Berlin 1892, 490 sqq. B Cf. R. Heisterhagen, Varronische Studien 1, Zu Logistorici. Ak. d. Wiss. und d. Lit. Abh.. der Geistes u. Suzialwiss. Kl. 1957 nr 4. Mainz 1957 I, 142-159, 16 Cf. J, Collart, oe. p. 278; cf, etiam p. 275.