De Somnium Scipionis textu constituendo

In: Rheinis ches Museum fu N.P, 4 . r Philologi 102 - 1959 - p. 266 - 286 „ASS TR Decramer TV. D Somoniisa Sicherl NM. natura memoriaë consliluen do, |: De nii Scipionis text K. Ziegler relaSom de De e M., ori E thé HER la Sic ToHTwAG. | Contre cil conservatrice à M de RI : itu ue att ian W ve Macrob ium chez Macrobe, mn So du ion dit tive a la tra recommandée. mss. de Cicéron est 4. | Notes critiques l'égard des meilleurs dam locis : Ibid. 346-36 in de quibus _ Id, 1: Singillat à 17 passages du Som nium. 3

Wolfgang Schmid: Menanders Dyskolos, Timonlegende und Peripatos von BondJof nur als ‘exempli gratia’ gemachter Vorschlag beurteilt sein, ich würde ihn nicht in den Text gesetzt wissen wollen, rechne vielmehr lieber mit einer wie immer gearteten Erwähnung des wichtigen Stichwortes (vgl. V. 720) ebvotx oder eines andern Ausdrucks, der den von mir a. O. behandelten Zusammenhängen gerecht wird. Endlich noch ein Hinweis zur Timonlegende! Oben S. 165 habe ich das Grabepigramm des Timon (Plut. Anton. 70, vgl. Anth. Pal. 7, 313) berührt und in Abweichung von den Ausführungen Bertrams (Die Timonlegende, Diss. Heidelberg 1906, S. 27), auf die ich verwies, die Möglichkeit nicht ausgeschlossen, daß dies Epigramm früher als die allgemeine Schicht der von Neanthes vorgefundenen Legende ist, und ich habe als wahrscheinlich hingestellt, daß es einen charakteristischen Zug schon des älteren Timonbildes zum Ausdruck bringt. R. Kassel weist mich darauf hin, daß das Grabepigramm von A. Wifstrand ®) aus formgeschichtlichen Gründen als vorhellenistisch angesehen wird: wenn Wifstrand damit recht hat, ist das von mir als wahrscheinlich Bezeichnete sogar sicher. Bonn Wolfgang Schmid DE SOMNII SCIPIONIS TEXTU CONSTITUENDO’) I. De natura memoriae Macrobianae 1 Somnii Scipionis, celeberrimae illius fabulae, quam Cicero in ipso consummati de re publica operis fastigio locavit®), -memoria est duplex. alia enim est orationis continuae, quae in co8) Von Kallimachos zu Nonnos, Lund 1933, S. 161; Wifstrand bemerkt, daf seine Beurteilung sich mit dem sprachlichen Befund verträgt: ‘In der Sprache zeigt das Gedicht nichts spezifisch Hellenistisches: &ropphEac boyúv entspricht dem tvedpa droppnyvóvar der Tragödie, auch Bapvdalııwv kommt in der Tragödie vor.’ 1) In hac commentatione conscribenda praesto mihi fuerunt editiones librorum de re publica hae: A. Mai (Stuttgartiae et Tubingae 1822), G. H. Moseri (Francofurti ad Moenum 1826), I. C. Orellii (in vol. IV Operum Tullianorum, Turici 1831), F. Osanni (Gottingae 1847), C. Halmii (in Orellii ed. alterius vol. IV, Turici 1861), I. G. Baiteri (in Baiteri et Kayseri Operum Ciceronis vol. III, Lipsiae 1865), C.F. W. Mülleri (vol. IV 2, Lipsiae 1878), K. Ziegleri

dicibus commentariorum Macrobii huius scripturae aut praefixa aut subiuncta est), alia locorum ex integro opere excerptorum, quos interpres operis Tulliani commentariis suis inseruit, quibus duae fere partes totius fabulae continentur‘). discrepant autem verba scriptoris apud Macrobium servata a continua oratione locis cum aliis multis tum quibusdam in ea parte, qua Cicero praeclaram illam ratiocinationem Platonis de aeternitate animi (Phaedr. 245C-E) in sermonem Latinum convertit (rep. VI (ed. Teubnerianae fasc.. 39, Lipsiae 11915, 21929, 31955, 41958; editio quarta in Somnio nusquam a tertia discedit, cf. praef. p. XXXIX), L. Castiglionii (ed. altera, August. Taurin. 1947), C. Buechneri (Turici 1952), L. Ferrero (ed. alt, Florentiae 1953), H. Hommelii (Laelius. De re publica [partes selectae], Heidelbergae 11948, 41953, 51955); editiones Somnii seorsum expressi: C. Meissneri ed. sexta a G. Landgrafio parata (Lipsiae et Berolini 1915), P. Boyancé (Etudes sur le Songe de Scipion, Burdigalae et Parisiis 1936, p. 13-35), A. Magarifios (Cicerón, Sueño de Escipiön, texto latino y notas, ed. altera Matriti 1950). Editionibus Commentariorum Macrobii in Somnium Scipionis usus sum L. Tani (in Operum Macrobii vol. I, Quedlinburgi et Lipsiae 1848), F. Eyssenhardtii (ed. alt. Lipsiae 1893). : Cum iam in eo esset, ut chartae prelo subicerentur, accepi a viro doctissimo Jacobo Willis Londiniensi, qui novam editionem Macrobii parat, lectiones Macrobianas omnium fere locorum, quos tractaveram, e sex codicibus adhuc ignotis et Parisino 6371 (=P) denuo collato excerptas. pro tanto beneficio ei gratias etiam hoc loco agere maximas mihi pergratum est. libri nunc primum excussi diversi sunt, ut ipsis Willisii verbis utar, tam aetate quam indole: longe optimus est Parisinus 6370, saec. IX-X. post hunc sequntur P, Parisinus 6371, ab Eyssenhardtio iam collatus, et Cottonianus Faustinae C. I, saec. XI-XII. dein quidam deteriores: «, Harleianus 5204, saec. XII, liber non spernendus; B, Harl. 2633, saec. XIV, haud magni pretii; x, Harl. 2652, aliquanto antiquior, sed non magni faciendus, qui ultra 11 4,7 non procedit; his adieci, ne specimen pravioris generis deesset, à, Harl. 5433, saec. XV, librum mehercle nequissimum. Andreas Thierfelder benigne totam hanc commentationem perlegit, consilio suo me adiuvit textusque hic illic perpoliendi mihi auctor extitit. pro ea re gratias ei habeo agoque maximas. 2) Cf. Macr. in Somn. I 1,8. 3) Nam ubicumque in codicibus recentissimis inter opera Tulliana exstat, e codicibus Macrobianis eam translatam esse Ziegler suo iure contendit (Zu Text und Textgeschichte der Republik Ciceros, Hermes 66, 1931, 278 sqq.; in praefatione editionis tertiae et quartae p. XXXIV sq.). redeunt autem omnes, quotquot supersunt, codices Somnii ad unum idemque exemplum temporibus infimae antiquitatis vel potius media quae vocatur aetate ineunte ex integro opere Ciceronis Macrobio adiunctum (L. Castiglioni, Alcuni codici del „Somnium Scipionis“ di Cicerone, Rendiconti del R. Istituto Lombardo di Scienze e Lettere, Serie II, vol. 68, 1935, 332; in praef. editionis p. XXXIV; Ziegler in praef. p. XXXIV sqq.). 4) Ziegler, Hermes 66, 1931, 278 sq.

M. Sicherl 27sq.). nam Macrobii excerpta eam formam exhibent hic illic novatam, quam auctor compluribus annis postquam libri de re publica pervulgati erant, in primo Tusculanarum disputationum ‘(6 53sq.) posuit. quae neglectis utriusque memoriae, Macrobii dico et Tusculanarum disputationum, vitiis manifestis his fere locis a codicibus Somnii differt: 135, 145) sese movet codd. (scripturae varietates: de se movet PRW 2? se movet WY de se movetur CEFZ®); quas omnes e lectione sese movet corruptas esse infra docebo) se ipsum movet H?) Tusc. Macr. (II 13, 15.15, 18) — 135, 17 principio codd. _ ' principü H Tusc. Macr.®) — 136, 1 a se ipso moveatur codd. (ipso om. CFZ) se ipsum moveat H Tusc. ipsum se moveat Macr. — 136, 6 sese moveat codd. se ipsa semper moveat Tusc.?) se ipsa moveat H Macr. (cf. tamen II 15, 21 se ipsam movet) se ipsam moveat B31). Macrobium miro quodam modo non cum codicibus Somnii, sed cum Tusculanis consentire!!) viri docti iam pridem animadverterunt. tamen Konrat Ziegler noster, qui de edendis libris politicis Tullianis optime meritus est, primus, ni egregie fallor, rationem huius rei explicare atque exponere aggressus est. 12) qui sibi persuasit excerpta Macrobiana ex exemplo quodam desumpta esse, quod originem traxisset aut ab eo exemplari, quod Cicero ipse domi suae servavisset et, postquam libri de re pub- ~ 5) Numeri paginas singularumque paginarum lineas editionis Zieglerianae tertiae et quartae designant. 6) Per totam disputationem codices potiores tantum affero a Castiglionio et Zieglero litteris maiusculis denotatas neglectis recentioribus, quorum varietates in apparatu Castiglionii passim leguntur. 7) H e Macrobio correctus est, cf. Castiglioni, Rendiconti 340 sqq.; praef. XXXV. 8) De 135, 18 nec vid. infra not. 47; Ziegler l.c. p. 272. 9) Ziegler et Castiglioni rettulerunt in Tusc. esse ipsa, cf. tamen apparatum ed. M. Pohlenz 1912. 10) Addendum existimaverim 135,26 et consistat codd. praeter HY consistat HY Tusc. Macr., nisi forte archetypus Tusculanarum et Macrobius aeque peccaverunt. Ziegler Macrobium praeter codicem P (= Paris. 6371), Castiglioni totum cum libris Somnii facere perperam putare videntur. deest enim et in Bambergensi, qui Ziegleri iudicio (p. XXXV) Macrobii commentariorum fons est purissimus, in Parisino 6370, qui est inter Willisianos longe optimus (cf. not. 1), in utroque Rehdigerano aliisque (ut Darmstadiensi et Gothano) nec non in codice H Somnii, quem e Macrobio emendatum esse iam diximus. in P autem legitur consistat et, nimirum quod particula et primo omissa et posterius e margine in textum illata suum locum non invenit. 11) De verborum inversione 136,1 cf. infra p. 284. 12) Hermes 66, 1931, 270-275.

lica editi essent, lectionibus quibusdam ‘correctioribus, inspecto iterum Platonis Phaedro!3) ornavisset, aut. ab altero quodam volumineiussu Ciceronis iisdem lectionibus aucto. perspexerat enim vir doctus et acutus verba Graeca 14 abtd xtvov ‘accura=: tius in Tusculanis quam in Somnio semper expressa esse neque sibi persuadere potuit Macrobium, cum ad hunc locum enarrandum atque illustrandum processisset, Tusculanas disputationes consuluisse earumque formam commentariis suis inseruisse. in. quo virum sagacem nemo reprehendet. in opinionem autem-suam Ziegler eo adductus est, quod ipse Cicero errata quaedam cum aliorumoperum tum Rei publicae correcta esse voluit, postquam ‚ publicituris facta sunt 14). : Ea re constituta iam fidentius progrediens alios quosdam locos Somnii extra syllogismum Platonis ab ipso auctore posterius mutatos esse Ziegler aut contendit aut certe suspicatur 5). sunt autem hi: 134, 3 cum autem codd. re ipsa autem cum Macr. — 134, 11 principium codd. idem principium Macr. (II 11, 3; cf. II 11, 15) — 130, 24 cui codd. (cuius A) huic Macr. 1). Ita factum est, ut Ziegler lectiones codicum, quas memoravimus, omnes € Somnio expellendasin earumque locum Macrobianas substituendas esse censeret. quas praeter 130, 24 “huic iam antea praestantia textus Macrobiani confisusineditionem :suam primigeniam anno 191517) emissam,. in alteram anni 1929 etiam illud hic receperat 18). Zieglero in plerisque accessit13). Quid de ea re sentiam, videas infra part. II cap. 1. 14) Cf. K. Ziegler, Zu Cicero De re publica, Hermes 51, 1916, 264 sq.; : ibid. 66, 1931, 268 sq.;.R. Sommer, T. Pomponius .Atticus und.die Verbreitung von Ciceros Werken, Hermes 61, 1926, 412 sqq.; G. Pasquali, Gnomon 5, 1929, 503; Storia della tradizione e critica del testo 2, Florentiae 1952, 398 sq.; H. Emonds, Zweite Auflage im Altertum, Lipsiae 1941, 275 sqq. * 332 sq.; idem totam Ziegleri sententiam de Somnio 'Scipionis exponit p.333. néque tamen, quid ipse sentiat, indicat. 15) Hermes 66, 1931, 275 sq. 16) Quaedam Ziegler e superioribus quoque libris profert Lc. 270. 17) Improbante Edmundo Hauler, Kritische und erklärende Bemerkungen zu Ciceros Somnium Scipionis, Wiener Studien 42, 1920/21, 183 sqq., cuius sententiae obsecutus est Zieglerin editione minore a. 1923, cf. Hermes c. 272. | 18) 135,14 se ipsum et 136,6 se ipsa iam pridem Baiter scripserat, item 135, 17 principii cum Osanno, Miillero, Landgrafio (Orelliin apparatu: recte, cum in textu habeat principio). 134,3 re ipsa autem cum codıcum lectioni praetulerat Landgraf (cf. not. 59), ad quae cf. Orelli, Anal. IV 1 p. 575 (apud Osannum p. 403): Recte observat Bouherius lectionem ‘re ipsa (s. reapse) autem quum ad idem’ petitam esse e Macrobio II 11 nec temere reiciendam videri. Mai, Moser, Orelliiam ediderant ad idem principium.

M. Sicherl Ludovicus Castiglioni!®), ipse quoque de edenda re publica Tulliana optime meritus, non quo ei persuasum esset scripturam Macrobianam ab ipsius Ciceronis exemplari correctiore profectam esse, sed quod Macrobium e fonte puriore hausisse certum esset 7°), Haec erat condicio totius quaestionis, cum in eam incidi ?1). quam quo diutius considerabam, eo minus sententia Ziegleri probanda mihi videbatur. principio, ut a minimis ordiar, miraberis lectiones Macrobianas paragraphorum 27 sq., quae cum Tusculanis congruant, ab ipso auctore substitutas esse, etiamsi Zieglero concesseris commentatorem, cum ad hunc locum explanandum se accingeret, ad Tusculanas disputationes minime accessisse. innumerabilibus enim lectoribus operum Tullianorum inde ab ipsius auctoris temporibus usque ad Macrobii aetatem Tusculanas cum Somnio comparare licuit tot saeculis inter utrumque intercedentibus ??). ex eo autem, quod auctor errores quosdam apertos, qui in unum alterumve volumen vitio memoriae vel mentis irrepserant, corrigi iussit, nequaquam coniectari aut concludi licet eundem multis aliis locis orationem quamvis elegantem perpolire ad eamque normam omnes libros iam transcriptos divulgatosque emendare voluisse. qua in re laboriosa, si modo fieri potuit, profecto librariis Attici sui eiusdemque comitate haud mediocriter abusus esset. multoque minus veri simile est lectiones unius exempli a Cicerone domi suae servati vel ante annum 45 vel post eum annum vel etiam post flebilem viri honestissimi obitum ita pervulgatas esse, ut usque ad Macrobii oculos penetrare possent. etenim eo tempore, anno dico circiter 45, quo Cicero Tusculanas conscripsit, vel anno 43, quo mortem obiit, quis dubitat quin libri de re publica iam per totum orbem volitaverint, cum iam anno 51 Caelius familiari suo in Cilicia proconsuli commoranti scripserit libros eius politicos omnibus vigere (fam. VIII 1, 4)? quam ob rem non est 19) Nisi quod 135,14 C.F. W. Mülleri coniecturam sepse movet amplexus est et 130,24 scripturam codicum cui intactam reliquit (sed adnotavit ‘buic?... Ziegler fort. recte). 20) Cf. praef. eius p. XXXIV sq. — H. Hommel Zieglerum ita comitatur, ut et coniecturas eius minus probabiles (131,8 eam iam 131,13 quis hic, inquam, [quis] est, cf. infra part. II cap. 7 et 10) suscipiat. 129,17 tamen cum, quod in editione a. 1946 retinuerat, a. 1953 e textu eiecit. 21) Tractavi Somnium Scipionis in exercitiis seminarii philologi Moguntini semestri aestivo a. 1957. sodalibus seminarii, si quid mihi in singulis rebus perpendendis profuerunt, ut C. H. Damm et Sr. Hedwiga Fritzen, gratias debitas hoc loco agere velim. 22) Cf. Pasquali, Storia 7.260; H. Erbse, Gnomon 31, 1959, 98.

mirandum eam lectionem correctiorem Phliasios, quam Cicero anno fere post (50) in altero de re publica libro (§ 8) pro Phliuntios in suo posuit quamque etiam Atticum familiarem in volumen suum ipsum inscribere voluit (Att. VI 2, 3), in palimpsestum Vaticanum iam non pervenisse. nihilo magis nomen Corfidii in codicibus orationis Ligarianae (§ 33) deest, quamvis auctor aliquanto postquam oratio edita erat, ut nomen vitio memoriae positum ex omnibus libris tolleretur, ab Attico petiverit (Att. XIII 44, 3)#). nomen autem Aristophanis pro Eupoli in Oratore (§ 29) repositum esse eo minus mirum videtur, quod priusquam latius pervulgaretur, peccatum deletum esse facile intellegitur. namque Oratorem Tullius paulo ante medium fere mensem Septembrem anno 4624) absolvit et iam mense Novembri ineunte Atticum, cum is Oratorem legeret, rogavit, ut non modo in libris suis, sed etiam in aliorum per librarios suos errorem demeret (Att. XII 6, 3)2). cum autem Cicero amicissimo suo primo libros suos mittere solitus sit?), pro certo habere possumus omnia exempla illo vitio caruisse. quis vero Zieglero crediderit Ciceronem procul dubio lectiones quas in Tusculanis posuit, easdem exemplo suo peculiari librorum de re publica inseruisse? 2 Sed quoniam de verisimilibus satis diximus, nunc ad maiora transibimus. namque iam non 2& elxétwv, sed certis firmisque rationibus apparebit opinionem Ziegleri non modo non probandam esse, sed refelli posse ideoque plane reici ac repudiari debere. ex eo enim quod Macrobius semper fere conspirat cum Tusculanis contra codicum consensum, efficitur librum qui ipsi praesto erat, et eum codicem archetypum, ex quo omnes mem23) Scripta est epistula ad Att. XIII 44 a.d. XIII aut XII Kal. Sext. a. 45. iam a.d. VI aut V Non. Quint. se iam nihil ad Ligarianam addere posse profitetur, quod pervulgata sit (Att. XIII 20,2), paulo postquam ab Attico praeclare vendita erat (Att. XIII 12,2 scripta VIII Kal. Quint. 45; cf. Att. XIII 19,2 pridie Kal. Quint. 45: Ligarianam, ut video, praeclare auctoritas twa commendavit. scripsit enim ad me Balbus et Oppius mirifice se probare ob eamque causam ad Caesarem eam se oratiunculam misisse. hoc igitur idem tu mihi antea scripseras). 24) Fam. XII 17,2 proxime scripsi de optimo genere dicendi. 25) Cf. O. E. Schmidt, Der Briefwechsel des M. Tullius Cicero, Lipsiae 1893, 265 sq. 26) Cf. Sommer op. cit. 404 sqq. Oratorem tamen iam circiter medio mense Septembri a. 46 Cornificio promiserat (fam. XII 17,2 dicam tuis, ut eum, si velint, describant ad teque mittant).

M. Sicherl branae Somnii pendent, inter se non contaminatos fuisse, sed utrumque indolem sinceram et propriam conservavisse. quid - autem difficilius est ad credendum quam duas formas orationis _Tullianae inde ab ipsius auctoris temporibus per dimidiam fere : partem antiquitatis, ‘per varios casus, per tot discrimina rerum’ impermixtas usque ad Macrobii tempora permansisse? ‘scimus … enim volumina cum ceterorum scriptorum optimorum tum Ciceronis a lectoribus, a grammaticis, a magistris, a discipulis denique®’) iterum atque iterum revoluta, inter se collata et permixta, alia ex alijs emendata esse. fac tamen ita accidisse: quid sequi‘tur? sequitur, quid utraque memoria ab ipso auctore derivetur. neque ullus admittendus sit communis archetypus, ut menda com- : _munia inveniri non debeant nisi quae in utraque memoria per se Nata esse putare possis?®). atqui cum utramque scripturam Somnii, codicum scilicet et Macrobii, recensebis, quaedam vitia Macrobii cum codicibus communia reperies, quae nequaquam in utrisque sua sponte orta esse, sed ex uno eodemque fonte iisdem quasi sordibus turbato profluxisse liqueat. an quisquam tam audax erit, ut ea iam in exemplum ipsius auctoris irrepsisse 2°) neque ab eodem postea correcta esse censeat? quae vitia etiam Ziegler, ut par erat, animadvertit, sed tamen non vidit vir acu-. tissimus se ipsum secum pugnare, cum Macrobii memoriam ab ipso Cicerone repetendam esse arbitraretur. in promptu sunt haec fere: | u en . 1) 131, 13 unanima est codicum et Macrobii memoria quid hic inquam quis est.qui conplet aures meas tantus et tam dulcis sonus? nam quod in quibusdam libris (GRVL2) quis hic scriptum videmus, non habet quicquam ponderis: a coniectura hanc lectionem originem ducere apparet®°).. scriptura ab omnibus tradita quo sensu accipienda sit, equidem nescire me confiteor. suo.igitur iure eam adulterinam esse Ziegler strenue demonstravit *4), etsi a plurimis editoribus et ante et post eum retenta est32) neque 27) Cf. H.-I. Marrou, Geschichte der Erziehung im klassischen Altertum, hrsg. v. R. Harder, Friburgi-Monachii 1957, 407; Favonius Eulogius p. 21,30 Holder (= p. 49,16 van Weddingen, Collection Latomus 27, 1957). 28) Cf. ea quae de duabus formis Apologetici Tertulliani disserit Pasquali, Storia della tradizione 17 sqq. . 29) Cicero opera sua librariis dictabat (Att. XIII 25,3), cf. Sommer 404. 30) De codd. recc. Macr. vide infra not. 57. 31) L.c. 299 sq. . j . ; . un 32) Ut a Grutero, Maio, Iano et Eyssenhardtio cum in Macrobio (II 1,2; 2,21) tum in Somnio, a Baitero, Halmio, C. F. W. Müllero, Landgrafio, Zieglero ipso in editione a. 1915, a Castiglionio, Leonardo Ferrero, Antonio Magariños.

desunt, qui eam ut genuinam plane defendere ausi sint). nam abhorret a genere dicendi Tulliano uno pronomine interrogativo quid? totam sententiam significari, cuius sensus sit quid est hoc? . immo pronomine quid? per omissionem, quam é)Aethtv Graeci vocant, interrogatur: quid dicis? vel quid dicam? vel quid simile. plerumque uno quid? rhetorice posito ab eo ipso, qui disputat vel argumentatur, oratio ad proximam sententiam vel argumentum provehitur**), atque etiam, si solum pronomen quid? interrogationis totius vice fungeretur, ut illis, quos commemoravi, placet, inquam statim subsequeretur %5), non verbis alterius interrogationis interponeretur 2%). 2) 130, 25 ex quibus (scil. septem globis) unum globum possidet illa (scil. stella) quam in terris Saturniam nominant. his in verbis omnes codices et Macrobius inter se consentiunt. attamen Franciscus Boll3”), cum auctor a summo ad infimum globum descenderet, recte suspicatus est legere oportere: ex quibus summum possidet illa testemque produxit Firmicum Maternum, qui floruit annis fere quinquaginta ante Macrobium. Firmicum in Math. I 10, 14 hoc toto de stellis vagantibus loco (§ 17) ad preces pro imperatore Constantino eiusque liberis concipiendas usum esse Boll sagaciter perspexit et certissimis argumentorum momentis demonstravit %). quibusin precibus Saturnus in summo caeli vertice constitutus esse perhibetur. rationibus autem, quas Bollin medium protulit, superati Zieglerin editione tertia et Castiglioni summum in textum receperunt, cum ceteri editores recentissimi, quos quidem cognoverim, in lectione vulgata perseverent?). gravior vero et nervosior lectio summum non solum vocem quasi pallidam et exsanguem unum facile vincit, sed etiam totius loci sententia, id quod recte monuit 33) Hauler |. c. 94; C. Brakman, Observationes variae in Somnium Scipionis, Mnemosyne N.S. 51, 1923, 389. 34) R. Kühner-C. Stegmann, Ausführliche Grammatik d. lat. Sprache, Satzlehre, ed. tertia ab A. Thierfeldero parata, Leverkusen 1955, I 277. 498 sq. 35) Cf. Ziegler l.c. et iam Osann 388: (lectio codicum) non potest ferri ob insolitam verbi ‘inquam’ sedem, quod ad emphasin praecedentinm bic non, ut alibi, apponitur, sed eodem modo quo c. 24. 36) Lectionem traditam non sufficere sensit ipse librarius codicis Harleiani 2633 (= B), cum scripsit quid hic, inquam, audio? quis est etc., cf. quidinquam, quis est 8. 37) Paralipomena I, Philologus 69 (N. S. 23), 1910, 170-172. 38) .L.c. et Pauly-Wissowa, RE VI 2, 1909, 2368 sq. 39) Praeterquam quod A. Ragazzoni, Marci Tulli Ciceronis Somnium Scipionis, Augustae Taur. 1951, alteram Castiglionii editionem typis ad ver-. bum expressit.

M. Sicherl Boll, desideratur. cum enim Saturni globus infimo orbi lunari (131, 7; cf. 131, 24) opponatur, certe locus eius globi, a quo descendit auctor, definiendus erat, ut fere est etiam in altero de natura deorum 4°). neque scripturae summum, qua globo Saturni certus assignatur locus, summus ille caelifer cursus (131, 22) repugnat, cum summus omnium novem globorum idemque extimus (130, 21) sit, neque summus ipse deus (131, 21), quippe quem principatum inter ceteros tenere hoc epitheto indicetur. accedit, quod ex quibus summum perfacile vitio aurium vel mentis librarii ad verba sibi dictata 41) scribentis vel etiam oculorum, si scriptionem continuam uncialem consideres, in illud ex quibus unum depravari potuit, praesertim cum scriba paulo ante quorum unus (130, 20) legisset. abundant etiam alioquin variae lectiones similiter sonantes ab oculis nimium festinantibus vel a mente parum in laborem intenta profectae 4”). 3) Quodsi Ziegler 128, 19 validissimis rationibus coniecturam oportebit, quam iam editio Mantuana a. 1555 protulerat 40) II 119: quarum (sc. stellarum) tantus est concentus ex dissimillimis motibus, ut cum summa Saturni refrigeret, media Martis incendat, his interiecta Iovis inlustret et temperet, infraque Martem duae Soli oboediant, ipse Sol mundum omnem sua luce compleat, ab eo Luna inluminata graviditates et partus afferat maturitatesque gignendi. cf. nat. deor. II 52; div. II 91; Macr. I 19,1. Saturnum plurimum omnium vagantium a terra abesse communiter opinabantur antiqui, cf. Hultsch, RE II, 1896, 1828 sqq.; Boyancé op. cit. 59 sqq.; W. Gundel, RE XX 2, 1950, 2017 sqq. 41) Cf. A. Dain, Les manuscrits, Parisiis 1948, 19 sqq. 41 sqq.; Pasquali, Storia della tradizione? 470 (= Gnomon 23, 1951, 233). 42) E libris de re publica duo alia exempla affero: I 69 (= p. 43,12) quandam-magnam (cf. Ziegler, Hermes 51, 1916, 267); 134,8 omnibus-hominibus (vide not. ad II 9 ex.). magnam partem earum lectionum variantium, quas U. Knoche (Handschriftliche Grundlagen des Juvenaltextes, Lipsiae 1940, 301 sqq. 318 sq.) editoribus antiquis ascripsit, eiusdem generis esse contendo, ut puta 2,80 porrigine-prurigine 3,277 defundere-diffundere (cf. Somnium 130,1 defugisse-diffugisse) 5,116 fumat-spumat 6,46 nimiam-mediam 6,248 rudibus-sudibus 6,256 manicae-tunicae 6,347 cohibe-prohibe 7,59 fontibus-montibus (Knoche 190, n. 1) 9,25 celebrare-scelerare 9,148 vocatur-rogatur (cf. 5,63 rogatus-vocatus, Housman praef. p. XXV) 10,74 nortia-nursia 10,152 opposuit-imposuit 12,73 mirabile-miserabile 12,104 furva-fulva 13,57 fraga-farra. quod pleraeque variantes vulgariores et tritiores sunt, naturae humanae sibi indulgenti semperque ad faciliora pronae, quam librarii inscii sequuntur, non consilio cuiusdam correctoris, ut Knochio placet, debetur. quam ob rem qui arti criticae student, iure lectionem difficiliorem faciliori anteponere solent. confirmatur sententia nostra a Pasqualio, qui (Storia della tradizione 114 sqq.) similes rationes scripturae varietatum in Nonni Dionysiacis obviarum reddit ac nos ipsi apud Iuvenalem, nisi quod similem vocum sonum neglexit. cf. praeterea Pasquali 116 (de Sophocle et Euripide). 257.471.483 sqq.; L. Havet, Manuel de critique verbale appliquée aux textes latins, Parisiis 1911, §§ 851 sqq. 1009 sqq.; A. Dain op. laud. 40—43.

quamque Schiche probaverat, fortiter defendit#?#*) contra Haulerum aliosque®??) plaudente Ricardo Meister 4%), eum sibi ipsum officere apertum est“). nam qui potest fieri, ut hoc loco et Macrobius et codices universi eodem vitio laborent, si utrique ad ipsum auctorem inter se non permixti recta via ascendunt? an Macrobius et librarius archetypi codicum miro quodam casu in eundem errorem incidisse putandi sunt? bene igitur Ziegler fecit, quod quae ipse aliis quibusdam locis nimis temere coniecerat (128, 16 conferet 45) et 133, 6 constringat vel contineat *)), in textum intrare prohibuit 47). Dixerit fortasse quispiam has lectiones plerasque non esse tales, quae indubitate menda accipiantur. nonne 131,13 quid hic inquam quis est a plurimis editoribus signo interrogationis post quid posito 48) in textu retentum est? atque lectio 130, 25 unum, antequam Boll eam spuriam esse suspicatus est, nullius umquam suspicionem movisse videtur. quin etiam ad unum fere omnes, id quod iam diximus, eam postea servaverunt. denique 128,19 oportebit auctoritate codicum plane destitutum est neque quisquam praeter Meisterum et Hommelium in eo ad Ziegleri auctoritatem se applicavit. 42a) Hermes 66, 1931, 298 sq. addimus terminationes verborum maxime depravationi obnoxias esse, praesertim compendiose scriptas. 42b) Hauler L. c. p.93; I. Tolkiehn, Jahresbericht d. Philol. Vereins zu Berlin 45, 1919, 81; A. Lörcher, Bursians Jahresbericht 208, 1926, 28; Anonymus in: Bulletin de l'Association G. Budé, Suppl. crit. 2, 1930, 150 not. 43) Zur Rekonstruktion und Textgestaltung von Ciceros De re publica I, Wiener Studien 58, 1940, 111. coniecturam Ziegleri amplexi sunt Boyancé et Hommel. 44) Idem evenit, cum delet 131,14 quis, de quo videas infra part. II cap. 7. 45) Videas apparatum criticum editionum eius. cf. R. Philippson, Berl. Philol. Wochenschr. 50, 1930, 446. 46) Hermes 66, 1931, 301. 47) Etiam 135,20 dixeris Macrobium eandem falsam lectionem nec, quae in archetypo Somnii erat (cf. part. II cap. 4), habuisse, cum unus Parisinus 6370, si modo unus est, veram lectionem ne facile coniectando restituere potuerit. equidem tamen a iudicio abstinere malim, cum Parisinus ille perantiquus optimae notae esse videatur, quoad codices Macrobiani diligentius conquirerentur et excuterentur eorumque fides certius constitueretur. e lectionibus, quas Willis mecum communicavit, concludi posse videtur Paris. 6370 neque ex Somnio neque iterum e Tusculanis correctum esse, sed per se stare. 48) Eyssenhardt, ut est editor neglegentissimus (vid. quid de eius editione iudicaverit G. Wissowa, Wochenschr. f. class. Philol. 12, 1895, 689; cf. Schanz-Hosius-Krüger, Gesch. d. röm. Litt. IV 2, Monachii 1920, 191; H. Fuchs in: E. Norden, Die Römische Literatur, Lipsiae 1954, 193), apud Macrobium II 1,2 post quid omnino non interpunxit, II 2,21 et in continua Somnii oratione (p. 657 editionis suae) signum interrogationis posuit.

M. Sicherl - Attamen tantum abest, ut quae quisque contra dicat, sententiam nostram labefactent et dissolvant, ut eam confirment et comprobent. cum enim memoriam Macrobianam diligentius considerabis, magis magisque tibi persuadebitur eam ab exemplo archetypo Somnii simillimo ductam esse, quod vir quidam litteratus temporibus infimae antiquitatis ita correxisset et emendavisset, ut alterum volumen correctius non inspiceret. innumerabiles autem auctores antiquis recentioribusque temporibus eodem modo emendatos esse constat, cuius rei nunc quoque certa vestigia supersunt**). quid igitur mirum, si homo quidam optimis litteris institutus librum suum a maculis quidem foedissimis Marte suo depurgavit, eos tamen locos intactos reliquit, quos inquinatos esse ne suspicatus quidem est? hic emendator, quod 131, 13 quid hic inquam quis est recte se habere ratus praetermisit, eo minus vituperandus est, quod editores plurimi lique non deterrimi, qui mehercule melius de elocutione Tulliana iudicare potuerunt quam quisquam veterum temporibus infimae antiquitatis, lectione vitiosa orationem turpaverunt. quid dicam de forma 128, 19 oportet, quid de 130, 25 unum? quas quod librum suum corrigenti ne occurrit quidem suppositiclas esse, nemo mirabitur. verumtamen eas eliminaturus fuisse putandus est, si forte in alio libro in genuinas sincerasque lectiones incurrisset. . 3 Nunc recenseamus eos locos, ubi vestigia correctoris cuiusdam deprehendi licet, primosque eos, quos in suo corruptos esse sine dubio cognovit nec egregie emendavisse videtur. 1) 135, 9 sq. apud Macrobium scriptum videmus: ut ille mundum quadam parte mortalem ipse deus aeternus, sic fragile corpus animus sempiternus movet idemque extat in libris EPF? 50), quos lectionem Macrobii amplexos esse nemo negabit. codices ita inter se dissident, ut omnium corruptelas’ex uno eodemque fonte uno solo verbo ipse turbato fluxisse appareat: ut ipse mundus ex quadam parte mortalem ipse deus aeternus AUW? (ipse casum insequentis verbi mundum sibi assimilavit) ut ipse mundus .. mortalis.. HLRTY (vitium progrediens iam voce mortalem potitum est) ut ipse mundum .. mortalis.. G (mendum praecedens ex parte correctum est) ut mundum ex quadam 49) Cf. Dain 106 sqq. 50) Nisi quod codices universi praebent ex quadam parte.

“parte mortalem BCFVZS) (ipse praepropere ingressum expulsum est, priusquam vicinis nocere potuit, aut quae devastaverat, restituta sunt). scriptura Macrobii certe a Cicerone non est pro-. fecta, quod voce ille importune posita structura verborum summa arte confecta foede turpatur. haud iniuria igitur omnes editores, qui quidem mihi innotuerint, praeter Boyancé lectionem codicum BCFVZ secuti sunt. corruptelas autem Macrobii et codicum multo maioris partis quodam modo inter se cohaerere concedemus, scripturam vero librorum BCFVZ, quae labe carere videatur,ingenio correctoris deberi facile intellegitur, si quidem omnes codices ex uno eodemque archetypo qui hoc loco vitiatus erat, derivati sunt ®). nam si lectio testium BCFVZ ab archetypo sano prodiisset, non esset, cur eodem loco quo Macrobius ceteri codices omnes simili errore laborarent. correctorem illum, quem diximus, iam vitium apertum ante oculos habuisse pro certo habemus. quod tolli necesse erat, sed cum scriberet ille mundum 3) loco temere castigato lectionem codicibus quidem meliorem, sed minime rectam aut qua verba Tulliana restitueren- tur, supposuit. unde efficitur ne hic quidem correctorem alterum librum ad suum emendandum ascivisse. 2) 131, 23 in plerisque codicibus,inter quos Parisinus A 54) et Mediceus M uterque antiquissimus optimaeque notae numerantur, legitur acute et excitato movetur sono, quod ex acuto et excitato etc. corruptum esse nemo nisi Ludovicus Ian non videt55). neque enim acute moveri caelum potest et acuto et excitato respondet ad ‚gravissimo eiusdem periodi. quod peccatum sine dubio a scriptura unciali vel minuscula repetendum est?) eoque facilius se insinuare potuit, quod paulo ante acute 51) Deserit nos codex M, qui est inter vetustissimos et optimos. neglegenda est lectio manus alterius codicis L et Marc. ¢ ut ipsum mundum, quod ex ipse mundum vel ipse mundus correctum esse apparet. 52) CEFZ falsam coniecturam amplexi sunt 135,14 (de se movetur), cf. infra part. II c. 2. iidem falso omiserunt 136,1 ipso; de 131,23 acuto et CEF? UVZ videas mox. 53) Nam ille, quod ex praecedenti ille princeps deus falso repetitum videtur, cum sequenti ipse deus aeternus pugnare ei non videbatur. 54) Quod Castiglionius testatur. nam in Ziegleri apparatu non legitur, quid habeat A, 55) Ian scripturam Macrobii acute excitato movetur sono etiam in Somnium introduxit, cum Eyssenhardt in Somnio peccatum codicum plurimorum servet. 56) Videas exempla eiusdem corruptelae a Zieglero e palimpsesto collecta, Hermes 51, 1916, 272. cf. 135,2 vere-vero.. Havet SS 644.657 talia ad minusculam refert.

M. Sicherl sonent legerat librarius. textum sincerum servant cum codices nonnulli (CEFL?U1VZ) tum Boethius, qui totum hunc locum in Inst. mus. I 27 ad verbum expressit, sive rectam lectionem in suo vidit sive eam coniecit. codices CEFL?U!VZ textum purum coniecturae debere facilius concedes, si eosdem fere codices loco 135, 9 sq. quoque coniectando sanatos esse memineris. apud Macrobium autem (II 1, 3; 4, 1. 4) conspicimus acute excitato movetur sono’). unde colligi potest emendatorem idem vitium, quo plerique codices deformantur, vidisse nec coniunctione et suppressa plane sustulisse, sed tamen aliquatenus mitigavisse. Addimus eos, quos iam supra in medium protulimus locos, quibus Ziegler vestigia ipsius auctoris sese emendantis animadvertere sibi videtur. etsi nobis persuasum est emendatorem longe alium fuisse atque Ciceronem, tamen iis, qui illis locis textum Macrobianum in suspicionem vocaverunt 58), libenter assentior. nam 134, 3 multo facilius creditur verba cum autem ab homine docto consulto in illud re ipsa autem cum mutata esse5), quo sententia totius loci dilucidior evaderet, quam primum negligentia alicuius librarii re ipsa omissum, deinde verba autem cum, a quibus nova periodus incipere non posset, a correctore inversa esse. quod autem 134, 11 apud Macrobium (II 11, 3; cf. 11, 15) legimus ad idem principium, Ziegler errare mihi videtur, cum Brakmannum °°) videlicet secutus contra Haulerum®!) contendit 57) Nam sicubi reperitur acute et vel acuto et (cf. Tani apparatum criticum), certe e contaminatione vel coniectura provenit. quae sententia nunc confirmatur codicibus a Jacobo Willis comparatis. cum enim praestantiores (Paris. 6370 et 6371, Cotton.) praebeant acute excitato (II 4,1 et 4), in deterioribus acute et excitato vel acuto et excitato legitur (in y II 4,1 excitator, videlicet propter insequens movetur, cf. infr. II 4). deteriores autem e Somnio contaminatos esse iam delectu lectionum Willisiano aut arguitur aut certe suggeritur: 131,13 quis hic, inquam quis est ay (= GRVL? Somnii, quid Macr.) 132,21 sq. in angustis locis y (angustis in locis Somn. in om. Macr.) 133,8 insula est II 5,6 a II 9,6 (= p. 615,12 Eyss.) «By (= Somn., est insula Macr.) 134,12 huius y (= Somn. praeter AE, cuius Macr.) 135,9 ex quadam y (= Somn., ex om. Macr.) 135,26 et consistat «3 Paris. 6370 m. alt, Cotton. et ideo consistat B (et consistat Somn., et om. Macr. Tusc., cf. not. 10) 136,1 sese moveat ay (= Somn., se ipsa moveat Macr. se ipsam semper moveat Tusc.). 58) Hauler 183 sq.; Lörcher l.c; Ziegler, Hermes 66, 1931, 275 sq.; R. Meister I. c. 59) Qua de re Castiglioni primo (Rendiconti 351) idem senserat atque Hauler, deinde Macrobio accessit (in adnotatione loco, quem modo memoravi, subiecta et in editione), quod res vera hominum opinioni opponeretur, id quod iam Landgraf 29 monuerat. 60) Brakman 382 sq. idem propter anaphorae figuram tuetur. sed verba Ciceronis (134,3 sq.) idem unde semel profecta sunt, idem valent quod principium (non quod idem principium, ut vult Ziegler 276 not.).

consummationem totius expositionis de anno vere vertenti seu magno indigere verbo idem. itaque non cum Hardero ®) principium, sed cum Haulero et Ricardo Meister idem adiectum esse puto ab homine erudito, quo sensus loci clarius eluceret et oratio concinnius elegantiusque procederet ®). iam pridem ii qui arti criticae studebant, breviorem aliquam lectionem, nisi testium vetustorum et gravium auctoritate penitus destitueretur, in universum verbosiori praeferendam esse statuerunt 54). Vidimus librum, quo Macrobius usus est, correctum et limatum esse nonnullis locis ab homine non plane rudi. quid impedit, ne eundem arbitremur, cum Tusculanas legeret et in syllogismum celeberrimum Platonis e Graeco translatum incidisset, lectionibus, quas meliores esse intellexisset, libros de re publica ornavisse? quod ut faceret, verbis ipsius Ciceronis (Tusc. I 53) commotus esse videtur dicentis rationem Platonis, quae a Socrate in Phaedro explicata esset, a se positam esse in sexto de re publica. aliquanto vero audacius progrediens haud absonum esse existimaverim coniectare virum illum litteris bene institutum non alium fuisse nisi ipsum Macrobium ®). quem scimus non solum philosophum Platonicum, sed etiam grammaticum haud segnem fuisse, cuius e tractatu de differentiis et societatibus Graeci Latinique verbi excerpta satis ampla ad nos pervenerunt. nam is, ut erat litterarum Graecarum peritissimus 66), inspecto Graeco exemplari, seu ipsum Phaedrum legit seu, quod est veri similius, rationem illam Platonis in quodam 61) Cui auxilio venerat iustis de causis, qui de altera Ziegleri editione iudicavit in Bulletin G. Budé p. 149. 62) Uber Ciceros Somnium Scipionis, Schriften der Königsberger Gelehrten Gesellschaft, Geisteswiss. Kl. 6, 1929, 3, p. 130,1. 63) Cf. iam Osann 404 sq.: Expunxi quod ab omnibus editoribus recc. vulgo inseritur ‘idem’, quo minime opus videtur. idem contra supplemento eget, quod e versu 3 sq. quoque intellegitur: ad idem unde semel profecta sunt (cf. Censorin. 19,1 eodem unde profectus est). quod iam recte asseruit Ziegler (in nota p. 276). si principium esset glossema e margine in textum illapsum, ut Hardero placet, certe non in locum pronominis idem substitutum, sed ei additum esset. 64) Cf. Pasquali, Storia della tradizione etc. p. 11. 65) Eundem iam Lörcher auctorem lectionum 134,3 re ipsa autem cum et 134,11 ad idem principium esse suspicatus est. 66) Cf. K. Mras, Makrobius Kommentar zu Ciceros Somnium. Sitzungsber. Preuß. Akad., phil.-hist. Kl. 1933, VI, p. 232-286; P. Henry, Plotin et POccident, Lovanii 1934, 146-192 (Spicilegium Sacrum Lovaniense 15); P. Courcelle, Les lettres grecques en Occident de Macrobe 4 Cassiodore?, Parisiis 1948, 3-36; Macrobius, Commentary on the Dream of Scipio, transl. with introd. and notes by W. H. Stahl, Novi Eboraci 1952, 25.

M.Sicher! commmentario neoplatonico nanctus est”), formam Tusculanarum disputationum accuratiorem esse quam Somnii certe perspexerat ®). quis enim scire potuit omnem hunc locum (qui est de aeternitate animi) de Phaedro Platonis ad verbum a Cicerone translatum esse (Macr. II 13,6), nisi qui exemplum Graecum cum Latino comparavit? confirmat hanc opinionem ipse Macrobius, cum nos docet se ipsum movet dici de adtoxıvntp (IT 15, 19.22.32). quam lectionem variantem in exemplis Platonis antiquis loco vocis detxtvytov a Cicerone expressae (= quod semper movetur) fuisse testantur Hermogenes, Hermias, Simplicius, Stobaeus nec non papyrus Oxyrhynchia 101769). Macrobius autem quam diligenter scripta Tulliana ad philosophiam spectantia perlegerit, compluribus locis, quos Saturnalibus inseruit, satis demonstratur 7). nemo etiam explanatorem utique grammaticum, priusquam Somnium Scipionis . illustrandum susciperet, exemplum suum vitiis manifestis liberavisse infitiabitur. | At compertum habemus Q. Aurelium Memmium Symmachum‘), consulem ordinarium anni 485, supplicio affectum a 67) Porphyrius quidem, quem fontem Macrobii praecipuum esse volunt plerique investigatores eius rei, Phaedrum non explanavit, sed Macrobius in rationem Platonis de aeternitate animi in Porphyrii libro de anima ad Boethum incurrere potuit. quem librum Macrobium in Phaedri loco illustrando secutum esse sibi persuaserunt Mras 276-78 (praeter Plotinum) et Courcelle 31. in enarrando loco de morte voluntaria (I 13) Franciscus Cumont Macrobium neque Phaedonem neque Plotini Enneadas ad manum habuisse affirmat, sed unum opus Porphyrii de regressu animae (Comment Plotin détourna Porphyre du suicide, Rev. ét. gr. 32, 1919, 113-120) assentiente Courcelle 25 sqq. (contra P. Henry et K: Mras 257 sq. 281); cf. Stahl 26. ipse Macrobius confitetur (II 15,2) se, quae Platonici ad Aristotelem confutandum Platonemque adiuvandum scripsissent, collecta in unum continuae defensionis corpus coacervavisse, quaedam et ipsum adiecisse. in enumerando Platonico ordine stellarum vagantium (I 21,27) non plane cum Platone (Tim. 38D; Rep. X p. 616E) congruit, unde eum Platonem ipsum non adhibuisse efficitur (cf. Stahl 36). 68) Tamen vitium Tusculanarum 135,26 (cf. supra not: 10) in Somnium transtulisse videtur, nisi forte et posterius culpa alicuius librarii e Macrobio excidit. non animadvertisse videtur faciliore scriptura Tusculanarum sensum exemplaris Graeci hoc loco non accurate exprimi. a quo errore nescio an ipse Cicero in conscribendis Tusculanis non caverit, cum locum Platonicum a se Latine versum neglecto exemplo Graeco hic illic leviter perpoliret (cf. infra part. II cap. 2). . 69) Cf. Pasquali, Storia 258; P. Maas, Textkritik 8, Lipsiae 1957, § 37. 70) Cf. locos in indicem Eyssenhardtii coactos (p. 670). 71) De quo videas H. Usener, Anecdoton-Holderi, Bonnae 1877, 17-36 (Festschrift zur Begrüßung der XXXII. Vers. deutscher Philol. u. Schulmänner zu Wiesbaden); M. Schanz-C. Hosius-G. Krüger, Gesch. d. röm:

Theodorico rege anno 525, et ipsum litteris cum Latinis tum Graecis institutum??), exemplum suum Commentariorum Macrobii in Somnium collato altero codice Ravennae emendavisse et distinxisse 73). a tanto viro, in litteris summa laude florenti 74), cui maximus illius temporis grammaticus Priscianus tria opuscula dedicavit?5), certe non alienum erat munere illius, quem_ memoravimus, correctoris fungi. cui opinioni tamen obstat, quod miro quodam modo, quotiescumque dilucidatio Macrobii ad orationem Tullianam expressius refertur, verba Ciceronis formam Tusculanarum servare cognoscimus: cum sescenties se movere dicat explanator 6), se ipsum movere scribit, ubicumque ad ipsa verba Ciceronis recedit 77). inde efficitur, ut Macrobius textum a Tusculanis propositum ante oculos habuisse existimandus sit. licet enim Symmachus rationem Platonis a Macrobio in alterius libri capite 13 (§ 1—5) exscriptam ad normam Tusculanarum retractaverit, quis audebit contendere eundem cetera quoque frustula capitis 15 quamvis inter verba interpretis abscondita attigisse? praeterea subscriptione Symmachi in calce prioris libri posita indicari videtur eum in posteriore libro emendando iam non elaboravisse. a recta igitur via non aberrabimus opinantes eum ne cetera quidem, de quibus egimus, correxisse, Liet. IV 2, Monachii. 1920, 83sq.; W. Kroll-F. Skutsch, W. S. Teuffels Gesch. d. röm. Literatur III ®, Lipsiae-Berolini 1913, p. 473, § 477,4; O. Seeck, RE IV 1, 1931, 1160; Courcelle passim (vid. indicem). 72) Cf. Boeth. de inst. arithm. p. 4,25 Friedlein. de litteris Graecis Symmachi instinctu apud Romanos reviviscentibus cf. Courcelle 304 sqq. 73) Extat subscriptio in calce prioris libri in quibusdam codicibus (cf. Tani editionem p. 130, praef. p. XLVII) haec: Aur. Memm. Symmachus v. c. emendabam vel disting(uebam) meum Ravennae cum Macrobio Plotino Eudoxio v. c. cf. Schanz-Hosius 84; Teuffel-Kroll-Skutsch III® p. 385, § 444,8. ex exemplo. Symmachiano omnes codices procreatos esse suspicatur Tan (p. LX XIX), in eadem opinione est Dain 107 (sed cf. Pasquali, Storia 478). 74) Ennodius paraenesin didascalicam ei misit, ut, quodin ea emendatione dignum esset, corrigeret (ep. 405,2 p. 285 Vogel). gener eius Boethius ad eum arithmeticam misit optavitque, ut supervacanea resecaret, hiantia suppleret, errata reprehenderet (arithm. p. 5,14 sq. Friedlein). tractatum quoque de trinitate Boethius socero suo dedicavit. Cf. Priscian. Gramm. Lat. III p. 405 K. 75) Scilicet De figuris numerorum, quem libellum iussu. Symmachi composuerat, De metris fabularum Terentii, Praeexercitamina (Priscian. |. c.). cf. Courcelle 309. 76) 11 14,25 (bis). 28.30 (quater). 31 (bis). 32.33.35 (quater); 15,21 (bis). 25; 16,4 (motum se moventem). 5.7.12.20 (bis). — se ipsum movere in loco Aristotelico :e Graeco converso bis obviam est, II 14,16. 18, in eodem anima ipsa se moveat II 14,28. 77) 11 15,18:19.21 (bis). 22; cf. 26.

M. Sicherl sed erroribus manifestis demptis contentum fuisse?®). sequitur, quae nunc inveniantur in Macrobii explanatione peccata aperta, postea librariorum negligentia orta esse 79). 4 Quodsi Ziegler (p.274 sq.) negat Macrobium Tusculanis usum esse, quod certe nos de ea re docuisset, quaerimus, cur nos admoneret se e Tusculanis interpretationem Latinam Platonicae rationis de aeternitate animi correxisse, cum id plane nihil ad rem interpretandam et explanandam attineret? etiam alioquin textum Tullianum hic illic leviter perpolire Macrobius non reformidavisse videtur, etsi verba Ciceronis aeque ac Vergilii tamquam ex oraculo edita esse putat 8°), neque tamen nos de ea re certiores fecit. nam non solum emendationes, quas supra tractavimus, ei tribuemus, sed etiam alia quaedam, quae apud Macrobium consulto alterata videntur, praeterquam quod verba genuina compluries neglegentia transcribentis mutata esse ani78) In quo nobis Tanum assentiri gaudemus dicentem (praef. p. XLVIII) non cogitandum esse de recensione, quam nos dicamus, operis Macrobiani, sed constitisse eius operam in corrigendis librariorum mendis. 79) Utrum talia vitia omnibus codicibus communia inveniantur, quibus universam memoriam ad archetypum exemplo Symmachi posteriorem redire probetur, necne, re parum investigata diiudicare non audeo. in testimoniis Macrobii duo eius modi errores mihi inesse videbantur, dum solae editiones Tani et Eyssenhardtii suppetebant. alter est 129,4 tamen pro tam, quod peccatum ortum est propter praecedens etsi, cui respondet quaesivi tamen. e silentio editorum conclusi huic errori omnes libros parere. nunc autem video e septem codicibus a Willisio collatis unum solum Cottonianum ei obnoxium esse, alios rectam lectionem sequi. credideris quidem iustis de causis Harleianos 2633,2652,5204,5433 et Paris. P (de quo vid. mox) si non e coniectura, tamen e Somnio correctos esse. manet tamen testis gravissimus Parisinus 6370 (de quo vid. supra). altero loco, 130,1, quo omnes fere codices Macrobii diffugisse praebent, in Salisburgensi nunc Monacensi S (s. XV) et in Cottoniano, quibus accedunt editiones veteres complures, recte legitur defugisse. sed haud scio an rectam lectionem aut e collatione aut e coniectura arripuerint: nam idem codex P in Somnio cum ceteris defugisse exhibet et codex S, recentissimae aetatis, cum quo consentire solet P, Iano ex exemplari, quod homo quidam doctus ad suum arbitrium correxerit, fluxisse videtur (praef. LXXIX). summa est: exspectamus editorem, qui codices Macrobii accurate excutiat eorumque necessitudinem vicissitudinemque quam diligentissime investiget. confidimus tamen ea, quae Castiglioni (praef. XXXIV) de Somnii textu Macrobio adiecto statuerat, etiam ad Macrobium ipsum pertinere. centum enim, ait, quamvis novos libros contuleris, novos quidem errores, germana scriptoris verba aut traditis meliora vel probabiliora vix invenies. 80) I 6, 44; II 5,7; 7,1.7; 8,1.

madvertimus. de ea re paulo fusius disputare liceat, quo indoles memoriae Macrobianae accuratius percipiatur. Ordine verborum permutato codices Somnii et Macrobius his fere locis inter se dissentiunt: 129,21 hoc templo codd. praeter V templo hoc V Macr. — 131,25 sq. medium locum mundi HLMWY medium mundi locum cett. mundi medium locum Macr. — 133,8 insula est codd. est insula Macr. (II 5,3.6; 9,6) — 133,20 sq. a patribus acceptas codd. acceptas a patribus Macr. Verborum auctoris in singulis Somnii codicibus persaepe inversorum iam pridem rationem viri docti G. Pasquali eiusque discipulus A. Ronconi 8) reddiderunt. suo quidem ture Pasquali verba plerumque a librariis, quippe qui collocationem verborum prosae orationis parum curaverint, inversa esse docet. Ronconi autem demonstrat clausulas ad leges cursus rhythmici a librariis accommodari solere. paulo post Castiglioni®?) sibi persuasit reversiones alias negligentia librariorum irrepsisse, alias consulto ab ipsis illatas esse. maximam autem partem eo emersisse, quod verba in exemplis archetypis quae vocantur hic illic omissa et posterius in codicum marginibus apposita non suo quodque loco in textum penetravissent. insolitam autem inversionum multitudinem eo explicari, quod Somnium ex integro opere de re publica excerptum et seorsum per mediam quae vocatur aetatem iterum atque iterum studiose lectitatum ingenti acervo notarum criticarum vel grammaticarum quasi obrutum et involutum esset. Macrobii vero reversiones cum neque Pasquali neque Ronconi neque Castiglioni respexerit, quaerendum est, quid de lis sentiamus. Ac primum quidem miramur cum ceteros editores tum Zieglerum et Castiglionium omnibus, quos modo enumeravimus, locis non a Macrobio stare, sed codicum Somnii auctoritatem sequi. quod haud iniuria eos fecisse existimaverim. nam 129, 21 non est, cur pronomen demonstrativum solitum locum, qui ante nomen substantivum ei assignatus est, deseruerit. 131, 25 sq. verborum conclusio apud Macrobium certis numeris eget, cum codices HLMWY clausulam veram, ceteri clausulam licitam, ut ait Thaddaeus Zielinski, clausularum investigator acerri81) Pasquali, Storia 116 sqq.; A. Ronconi, Il „cursus“ medievale e il testo di Cicerone, Studi ital. di filol. class. N.S. 11, 1934, 108 sqq. 82) Rendiconti 349 sq.

M. Sicherl mus 83), exhibeant. (lectio plurimorum codicum®) medium mundi locum traiectione pulcherrima, quae eadem est in primo Tusculanarum ($ 68)55) tam strenue defenditur, ut Guilelmus Kroll86) eam argumento a clausularum numeris petito expugnare non valeat). 133, 8 codicum scriptura numero dicretico acatalecto, quem Cicero post dicreticum catalectum maxime diliit 87), commendatur ®). 133, 20 sq. autem traiectio arte confecta Judes unius cuinsque nostrum a patribus acceptas, qua verba interiora exterioribus circumclausa et involuta altera alteris opponuntur, ut perpulchra chiasmi figura efficiatur, a Macrobio ita frangitur, ut cursus tardus exsistat®). accedit, quod 136,1 non Macrobii scriptura ipsum se moveat, sed Tusculanarum se ipsum moveat ad auctorem redire satis arguitur his locis: 135,14 se ipsum movet 136,6 se ipsa moveat 136,1 in codicibus a se ‚ipso moveatur®), Atque hactenus de reversionibus. videamus nunc, quibus locis Macrobius certe orationem Tullianam non satis diligenter transcripserit. ac primum in loco 129,2 laudando sibi non constat: lectionem codicum Somnii harum profert I 9,1, earum autem posuit I 8,1. simili modo verba Ciceronis 130,9 praeclara cetera, in quibus omnes codices consentiunt, integra praestat I 16,1, cum I 4,5 cetera omittat deceptus videlicet simili terminatione, quam Ópototéhevrovy Graeci appellant. 129,9 autem codices veram et genuinam scripturam vestra vero quae dicitur vita 83) Das Clauselgesetz in Ciceros Reden, Lipsiae 1904, 15 et passim. de clausulis Tullianis uberrime egit etiam L. Laurand, Etudes sur le style des discours de Cicéron 3, Parisiis 1928-1931, II 156-201 (iudicium de Zielinskio : p. 197-201). 84) E codicibus, qui habent medium locum mundi, MLW certo necessitudinis vinculo inter se conciliati sunt, cf. Castiglioni 334 sq. 85) Sed nat. deor. II 84 medium locum mundi; II 91 in media; parte mundi. 86) Gnomon 12, 1936,620. quid argumenta clausulis nisa valeant, „docent Zielinski 187 sqq., Laurand II 215-219, Pasquali 1.c. 87) Zielinski 63 sqq. et tabulain calce voluminis eius: 88) Collocationem copulae conferas cum 129,26 retinendus animus est, quod est in plerisque libris Macrobianis (I 13,4 et 14,4). magna pars codicum hunc ordinem invertit (retinendus est animus). congruunt tamen cum Macrobio codices praestantiores ABMP (hic Ziegleri apparatus deficit, ut lector dubius haereat, quid tradiderint AGHLZ). cum cursus q. d. vetet structuram finiri voce monosyllaba (Ronconi 106), Ciceronis liquet esse animus est et insula est (ef. Ronconi 117.119). 89) De origine cursus eiusque propagatione videas praeter Ronconium M. G. Nicolau, L’origine du „cursus“ rhythmique et les débuts de l’accent d'intensité en latin, Parisiis 1930, 100 sqq.; Laurand III® 353-361. 90) 135,24 contra legitur ‘quod ipsum a se movetur Macrobio cum codicibus conspirante.

servant, quibus verbis apud Macrobiuminseritur esse, ut legatur vestra vero quae dicitur esse vita. perfecta porro tertiae pluralis in -ere desinentia a Ciceronis genere dicendi aliena sunt°!) ideoque haud immerito forma Macrobii 130,5 vixere ab omnibus editoribus repulsa est. aliae quoque lectiones Macrobianae, quamquam sensu non plane cassae sunt, codicum memoria inferiores sunt, velut 129,3 servatores (I 8,1 et 9,1) pro conservatores 135,20 non (II 13,3) pro numquam. eiusdem generis est, quod 133,7 pro angustata apud Macrobium (II 5,3; cf. 9,8) angusta videmus. lectio enim codicum cum ab Osanno tum maxime ab Haulero®?), nuperrime etiam a Ronconio%) egregie defensa ut lectio difficilior Macrobio praeferenda est. Neque tamen hosce errores omnes ipsi Macrobio imputabimus. cur enim verba auctoris e melioribus deteriora efficeret, ubi ea sine labe esse intellegeret? neque unum Macrobium tam negligentem fuisse arbitrabimur, ut totiens in transcribendo inscius lapsus sit. immo magis consentaneum esse videtur vitia, quibus singuli librarii deinceps orationem inquinaverunt, ut fere fit, in archetypum omnium codicum ‘sicuti in sentinam confluxisse’ neque Symmacho contigisse, ut omnia e textu exterminaret. verumtamen quaedam imprimisque reversiones verborum ipsi commentatori vitio vertenda esse videntur. mirum enim est memoriam Macrobianam ubique ordini verborum codicibus servato inferiorem esse. neque id eo fieri potuit, quod commentarii saepius quam ipsa fabula descripti sunt. cur enim idem non . accidit in ceteris peccatis, quibus codices Macrobium fere aequare videntur? accedit quod Macrobius ipse verba Ciceronis invertisse arguitur. nam locum 133,8 est insula quater profert neque fieri potuit, ut librarii inscii identidem eodem modo peccarent. quid? lectio vixere (130,5), quae poeticam redoleat, nonne consulto substituta esse videtur, cum talia saepius apud Macrobium, non in Somnio tradita esse doceat Castiglioni %)? 91) Cf. F. Sommer, Handbuch der lat. Laut- u. Formenlehre, Heidelbergae 1948 (nova iimpressio editionis a. 1914), p.578 sqq.; Leumann-Hofmann . p. 338. in Somnio octies tertia pluralis perfecti occurrit semper in -erunt desinens. 92) Osann 398; Hauler 182, cui plaudunt Brakman 383 et Anonymus in Bulletin Budé 148 sq. quae Landgraf 31sq. ad lectionem Macrobianam defendendam affert, nihili existimanda sunt. Ziegleriam in altera editione se rationibus Hauleri victum esse concessit, cum angustata de exsilioin suam sedem revocavit. angusta apud Maium, Moserum, Halmium, Baiterum et in Ziegleri editione prima legi. 93) Osservazioni sulla lingua del „Somnium Scipionis“, Studiin onore di G. Funaioli, Romae 1955, 400 sq. 94) Rendiconti 344.

Ex his, quae exposui, argumentorum momentis satis docuisse mihi videor primum "Zieglerum errare cum contendat et probare conetur ipsum Ciceronem Somnium Scipionis, postquam libri de re publica divulgati essent, perpolivisse formamque correctiorem a Macrobio servari, deinde memoriam Macrobianam ab homine quodam Graeca lingua litterisque erudito ex exemplo archetypi codicum Somnii simillimo nullo quidem alio codice Rei publicae, sed certe Tusculanis disputationibus adhibitis antiquitate iam vergente confectam esse, denique veri simile esse emendatorem illum neminem alium nisi ipsum Macrobium fuisse. novissimi igitur editores Ziegler et Castiglioni qui Macrobium puriorem quam codices Somnii fontem orationis Tullianae esse arbitrantur, falluntur haud dissimiliter iis, qui exemplaria veterum scriptorum temporibus litterarum renascentium a viris doctis temere correcta et emendata specie honestatis, quam prae se ferunt, decepti pro optimis quaeque verba auctorum sincera plerumque servaverint, habeant. ergo iustas ac debitas laudes tribuamus iis criticis, qui veram indolem textus Macrobiani ingenio praecipientes codicibus quasi praerogativam extorqueri noluerunt®), inter eosque ipsum Castiglionium statuentem (p. 351) auctoritatem codicum potiorum prae Macrobio contemnendam non esse nisi in erroribus manifestis aut lectionibus plane inferioribus. utinam vir doctus hanc tam sanam legem ipse semper secutus esset! Moguntiae M. Sicherl MISZELLEN Nochmals zu Platon, Pol. 514 B. Die schwierige Stelle, auf die ich nochmals die Aufmerksamkeit lenken möchte, lautet: . öpo. volvov mapa tO tetxlov YEpovrag avipwrovg oxein TE navrodand Srepéxovta tod tetxlov wal dvÒprdvrag Kal Aa Ca Aldivd te nal EdAcva nal mavtota elpyaopéva. O. Becker hat in dieser Zeitschrift, 99, 1956, 201 auf die Schwierigkeit hingewiesen, die das Nebeneinander der an der Mauer vorbeigetragenen Gegenstände bereitet und in leichter Anderung statt oxen te oxety Ye ge95) Post absolutam totam disputationem bis tantum me ab Hauleri sententia recessisse animadverti, scilicet 131,14 (quid hic inquam quis est) et 128,19 (oportet), Zieglerum identidem secutum esse (128,19 oportebit 130,25 summum).