In het voetspoor van Pythagoras

a Ey v Ype Koopmans 2 Ype Koopmans (1955) is freetance kunsthistoricus. Hij daet onderzoek naar de Nederlandse bouwbeeldhouwkunst tussen 1880 en 1930 ” Kosmische symboliek sa in de Nederlandse architectuur tussen 1900 en 1940 è Rond de ecuwwisseling waren velen doordrongen van het gevoel aan de vooravond te staan van grootse o maalschappeliike omwentelingen. Dit ging veelal gepaard met cen hang naar mystick en vecultisme. Wat tot dan toe angstvallis behuede usoterische wijsy heden en geheimen waren geweest. was sinds de late negentiende cero in toenemende mate in de openbaar heid gebracht. De litatste vijfentwintig jaar is er in verschillende publikaties op gewezen dat destijds — ook e in ons land - nogal wat kunstenaars waren aangestoken door deze sfeer van mystiek en bijkans messiaanse hetlsverwachting. en dat dit zijn neerslag heett gevonden in ey hun werk Duidelijk kwam dat tot uitdrukking op de nl lentoonstellingen Kunstenaren der idee (1978) en The Spiritual in Art (1987) in het Haags Gemeenteer Museum.| be phical Society York, door Helena Petrovna = te New | Alin 1881, zos jaar na de oprichting van The Theoso- Blavatsky (1831-1891) en Henry Steel Olcotl (1852-1907), vormde zich in 's-Gravenhage cen theosufische loge onder de naam*Post Nubilia Lux”, waarvan = onder anderen de schilder Adolphe Artz (1837-1890) deel uitmaakte2 Toen tien jaar later de Belgisch-Nederlandsche Theosophische Vereeniging werd gesticht, bleek daarvoor ook in artistieke kringen veel belany- > stelling te bestaan. Een belangrijke gebeurtenis in de geschiedenis van de Nederlandse afdeling vond op 19 november 1896 plaats, toen vanuit de moedervereniging ap in Amsterdam de Vahâna-loge werd opgericht door de jonge architecten Karel de Bazel (1869-1925) en Mathieu Lauweriks (1864-1932). De Bazel werd voor= zitter van de loge, Lauweriks penningmeester. In verband met De Bazels zwakke gezondheid zou Lauwenks op den duur vole diens taak op zich nemen à = ©- Bibliothecaris was de edelsmid Frans Zwollo Ya-e De vif Platcnische lichamen, (1872-1945) Ook elders in ons land speelden kunstenaar LECNARDO DA VINCI, in naars een cruciale ro} in de verbreiding van het theoso- Luca Pactolo's Divina Properzione. fisch gedachtengoed.3 Het kunstzinnige element van de Venetie 1509 (collecte Theosophische Vereeniging zou zich echter vooral in de Rijksmuseum. Amsterdam) Vahäna-loge concentreren.

nummer 5 Onder auspicién van de Vahäna-loge werd op 10 september 1397 begonnen met een tekencursus, die icosaëder (regelmatig twintigvlak) - een bepalende ro} toegeschreven in het bouwplan van de schepping. werd gegeven in het genvotschapslokaal van de archi- Deze veelvlakken werden door Plato (427?-347 v.Chr), tectenvereniging Architectura et Amicitia (A et A) die door Pythagorische ideeén beinvloed was. de bron Docenten waren, naast Lauweriks. De Bazel en Zwollo. van alle schoonheid genoemd. vandaar dat ze ook wel onder anderen de architect Herman Walenkamp (1872-1955) en de meubelmaker en sierkunstenaar Klaas de Platonische lichamen huten. van Leeuwen (1867-1955). Een grote group van archibrengen toi die in de gelijkzijdige driehoek. het vierkant recten en kunsinijveren die de cursus sedurende de viji en de regelmatige vijflivek en daaruit kunnen weer drie De verhoudingen van de veelvlakken zijn terug te jaar van haar bestaan heett gevolad. is ee ingewijd in de rechthoekige driehoeken worden afgeleid: het halve geschriften van Blavatsky en haar ops olgster Anme Besant 11874-19551 en vertrouwd gemaakt met het vierkant. de halve gelijkzijdige driehoek en de rechtontwerpen op wiskundige grondslag. hoekige drichoek waarvan gen der scherpe hoeken 360 is. Ook aan deze neetkundige figuren wordt ecu hogere Deze door de ducenten gehuldigde npvatting van de betekenis gehecht, vooral aan de laalste. waarvan de noodzaak van het ontwerpen volgens een mathematisch zijden zich verhouden als 3:4 5. Deze driehoek wordt systeem was door Lauweriks in 1895 als volgt gemotiwel de Egyptische driehock genoemd, omdat hij door veerd "Streng vasthouden aan vene heelallilosolie moet Egyptenaren zou zijn beschouwd als een heilige figuur tevoorschijn brengen eene kunst. welke met die wetten en werd toegepast bij hun tempelbouw. in harmonie is, dan is het niet meer de natuur nabootsen in hare vitdrukkingsvormen. in hare manilestaties; maar dat is volgen het voetspuor der wetten. wadrop die uitdrukkingsvormen berusten. dat is zelf die wetten tocpassen en geleidelijk laten werken, zoals de natuur rondom ons dat voordocet dat is scheppen.'+ Hiermee sloot hij aan bij idecén die sinds lang in theosofische kring circuleerden. Het onderwerp was jeitelijk al aan de orde gesteld bij selegenheid van de oprichtingsbijeenkomst van The Theosophical Society, op 13 september 1875 in New York, fuen cen zekere G. Felt een lezing hield over The lost canon ul propurtion of the Egyptians. Greeks and Romans‘.> De nadruk op het kosmische aspect van de mathematica vormt een wezenlijk onderdeel van de theosodiagonalen - die het pentagram tische "geheime leer varmen - elkaar verdelen volgens de guiden snede Het heelal als de maat der dingen. Het wourd ‘kosmos’ is atkomstig uit het Grieks. maar Vooral het pentagon (regelmatige vijfhoek) en het het idee dat erdoor wordt uitgedrukt. bestond al bij de pentagram (vijfpuntige ster) waren voor de Pythagooude Egyptenaren. Kosmos is een atléiding van reörs figuren die verwijzen naar een kosmische orde. *kosmein, dat ‘ordenen’ betekent en tevens ‘versieren’ Beide zitten vol met de ‘gulden snede’t'sectio divina! (een andere atteiding is*kosmetiza’) Het woord schijnt ‘sectio aurea’). het magische’ verhoudingsgetal 0.618.7 alkomstig te zijn van de Griekse filosvof en mysticus De term 'gulden snede’ slaat op de mectkundige Pythagoras (570-497 v Chr.). die er de betekenis aan gal betekenis ervan: als een lijn wordt gedceld volgens het van “heelal' als het ‘toonbeeld van orde\® Er wordt mee gulden-snede-principe, is de verhouding van het aangeduid dat het heelal geen chaos is, maar cen sierlijk kleinste tot het grootste deel gelijk aan de verhouding geordend geheel: het weids ornaat. van het grootste tot het totaal. Wanneer in een pentagon Pythagoras wordt door theosofen vereerd als een de diagonalen worden getrokken. ontstaat het directe voorloper en zij beschouwen zijn stelsel als een pentagram, waarvan het hart wordt gevormd door een volmaakte synthese van wetenschap en religie. De overpentagon (afb. 2). Als dan vervolgens de zijde van dit levering zegt dat Pythagoras in Egypte werd ingewijd in kleinste pentagon als basis wordt genomen, kunnen de mysterién van het priesterschap en dat hi) daarbij zo talloze gulden-snede-verhoudingen worden nagemeten. getascinecrd raakte duor het abstracte wishundige Hel pentagramı wordt door het kleiiisle pentagoi: denken van zijn leermeesters. dat hij het getal als volgens de gulden snede verdeeld. De zijde van de uilgangspunt nam voor een kosmische leer. Door Pythagrootste vijfhoek is de gulden snede in het kwadraat en goras en zijn school werd aan de vijt regelmatige de diagonaal ervan - dat wil zeggen de zijde van het veelvlakken (afb. la-e) - de tetraéder (regelmatig vierpentagram - is de gulden snede tot de derde macht vlak). de hexaeder ikubus), de octaëder (regelmatig Ook de diagonaal van het kleine pentagon komt weer achtvlak). de dodecaëder (regelmatig twaalfvlak) en de overeen met de gulden snede.

De pentagrammen en de pentagons kunnen tot in het Intussen werd ‘A et A’ gedomineerd door leden van de oneindige worden vergroot en verkleind. Wanneer de hoekpunten van het pentagram worden verbonden door rechte lijnen. ontstaat het pentagon, en als daarvan de zijden worden verlengd, ontstaat een nieuw, groter pentagram, waarvan op gelijke wijze een nog groter pentagram kan worden gemaakt, enzovoorts Hoe klein of groot de pentagrammen en pentagons ook zijn, de Vahana-loge: De Bazel was voorzitter van het architecverhoudingen blijven heizelfde echter onjuist ziin om hei streven van de jongeren De gulden snede is populair in occultistische kringen, tengenootschap, Van Leeuwen bibliothecaris en beiden waren, met Walenkamp. redactielid van het genootschapsorgaan Arclritectura. waarvan Lauweriks gesalarieerd hootdredacteur was Met het pand van de Vahana-loge als redacticadres was het geen wonder dat er nogäl wat mystieke kost in de kopij sloop Het zou binnen A et À over één theosofische kam te scheren. aangezien hij met enige goede wil niet alleen overal in Degene die bij vourbeeld het meest heett bijgedragen het menselijk lichaam terug te vinden is. maar ook bij dieren en planten, micro-organismen, mineralen en kristalvormen Hij wordt daarom wel opgevat als een aan de popularisering van mathematische ontwerpsystemen, de proportievorser Jan Hessel de Grout (1865-1932). kwam niet ait theusofische kring Wel was kosmische wet, de alles impregnerende ordening, waarin zich als het ware het goddelijke incarneert hij vrijmetselaar. en er bestonden destijds tussen de De dodecacder. waarvan de twaall zijéen worden nog ter sprake komt vrijmetselarij en de thvosofie nauwe betrekkingen. zoals gevormd door pentagons, werd door Pythagoras. Plato De Groot heeft voorai met het buek Driehoeken bij en hun navolgers opgevat als hel symbool van de kosmos, de visualisering van de ordenende kracht. het ontiverpen van ornament (1896), dat hij schreef in De voorgaande, wat schoulse, uidwijding is noudgehad Hierin wordt uitgegaan van de tocpassingen van samenwerking met zijn zuster Jacoba, veel invloed zakelijk. omdat met de adoptie van het Pythagoriseh de tekendriehocken van 454 en 60° 30». Ook in zijn vw & € gedachtengued, duor theosoten de deur werd opengezet latere publikaties staan geometrische untwerpsystemen voor de voor veel kunstenaars bijzonder mocdgevende centraal. Vooral door wedoen van De Groot ontstend er en inspirerende gedachte van de kunstenaar als Binnen Act Alcen ware drichockenmanic en toen het Demiurg: de vormgever van de schepping, die orde 2unootschap begin 1900 cen ba! masqué organiseerde, brengt in de chaos. Hut denken. dat zich in de kon men, behalve ‘Nieuwe Ecuw' ‘Architectoon en kosmische ordening openbaart. heelt als het ware ven ‘Vitruvia ook de charmante verschijning ‘Systeemdricvonk afgezet in de mens - en speciaal in de kunstenaar. hoek" over de dansvloer zien schuilelen * De kunstenaar is - als icder onderdee! van de schepping De kosmische belekenis die men aan systeemdrie- - een kosmos in zich zell: een mikrokosmos. die op zijn hoeken toekende, kan worden afgeleid uit het omslag beurt meebouwt aan de makrokosmos van het juar 1905 van het plaatwerk De Architect. een uitgave van Act A {alb 3) Op deze lithogratie, die Bouwen aan de kosmos voorzien is van het Monogram van Otto van Mettertijd kreeg de Vahána-loge steeds meer leden en in Tussenbrock (1882-1957) 15 een naakte mannelijke 1900 werd het eigen pand Brederostraat 76 te tiguur te zien. de architect. die op zijn uitgestrekte Amsterdam betrokken. Lauweriks bewoonde met zijn handen cen rechthoekige driehoek draagt: het halve gezin een van de verdiepingen en vanaf dat moment kon vierkant. Hij staat - als mikrokosmos - in een transpade tekencursus aan huis worden gegeven. Binnen wee rante dodecaéder, omgeven door hemellichamen. jaar moesten de Vahána-loge en de familie Lauweriks al tp Petrus Berlage (1636-1934) toepaste in zijn Beurs- Thijmstraat 52. Het nieuwe pand werd op 27 augustus gebuuw te Amsterdam (1898-1903), een gelijkbenige 1902 door Annie Besant ingewijd 5 drichoek waarin zich de hoogte tot de basis verhoudt als 1 De literatuur over dit onderwarp is 20 Frans Zwollo sr 1372-1943 en zn iyo Rotterdam (Museum Boymans-van Beunmgen? Arhem «Gemeentemuseumi Hagen iKarl Ernst Osthaus Museum) 1982 In Jong Holtano verscnenen aver cit anderwerp recentenk M Sax De onberende Watenkamp. Jong hotiand 411088) pp 2-13 F van Burkom M Sax Lauweriks en Cuypers 22n unexpiasnec. Loncen 1974 p 246 6 WHC Guihne A History ct Greek Pnrioscony dee! 1 The Earhèr Presocratics and ihe Pyıhagoreans Cambridge 1982 pp 110 204-213 7 Zie onder andere S Rozendaai ‘Hel tascinerende van het getai 6.518 De goddelyke vernouding NAC-Handelsblad zateraags Ar: abstract painting 1890-1985 Los Angeles langdurig atscheid Dyvoegse! 10 me: 1980 po 21en Z2 J {County Museums $-Gravenhage i4aagqs fp 4-19 langzamerhand 20 omvangnjk Gat ix hier volsta met de vermeiding van de catalog: by de gengemde tentocnstetlingen teni cat Kunsie- Nasen der idee Symbonstisthe tendenzen in Nederiano ca 1880-7930 's-Gravenhage (Haag: te) De beiendste systeemdriehock is die welke Hendrik uitwijken naar cen grotere behuizing. aan de Alberdingk Gemeentemuseum) 1978. tent cat The spirstual ın emeentemuseum) 1986-1987. Het hootdstuk Over Nagerland van € Blotkamp | Annunciation of the new myslicism Dutch symbalism and early abstraction’, pp 89-111) wordt gevolgd door een Viivoerige literatuuropgave. Op architectu ur: Sbied verwijs ik naar À W. Reinink. K.P.C, De Bazel, architect. Leiden 1965 G Breuer Uni, Maszsystemen und Raumkunst Das Werk Jong Boliano S 119891 4 2 WB Friche Enke gegevens ust de geschedenis der tneoschsche beweging in Nederland’ fheosogiua,9:1200-19011,9 431 Da Gulden Ínede en ge GO Foartanaa: 22 veracucsig Naargen (1931 CJ Snuycers De Gulcen Sneve Utrechi 1869 8 Jheosoprna, 5 (1896-1897) 3 Op 10 november 1896 werd in Haarlem ean theosofische ioge opgericht waarin verwante geesten een hoctaral speeldan zoals Je kunstnuveren J.P Strybos anu 56. Smits in de Haagse logé (opgarıcht op 30 maart 1897) was de sis:- der Vanána Loge Theosophia 9 (1900-1901), kunstenaar JO Ros sen van ve gangmakers ‘Vahànaloge’ Thecsopnia, 12 11903-1904), p 569 ns Architekten. Padagoyen und Raumgestaiters 4 -LM, Lauwerixs Kreieid 1987. Daarnaast moet Worden genoema JR ter Molen, tent cat. Architzciura 3(1995) pp. 161-163. 171-175 JLM tauweriks, Hat fundament van de kunst 5 R Cavendish [red ]. Encyciopedia of the p 148 De Yanäna School Aideeling tsekenen, Theusopma 711398-1899, pp 16-17 Eigen tokaal pp 509-511; Het nieuwe lokaal cer Vanana Loge Theosophia, 11 (1902-190631. pp 376-377: F. Zwotlo. 9 HunH ‘Ce wering van het 9e lustrum Arcoitectura. $ 11901) p. 113 Jung Hollaag

nummer 5 (1902) een symbolische sculptuur van Lambertus Zijl O VAN TUSSENSROEK. 11866-1947) opgenomen, die de wiskunstenaar amstag van De Architect (detail). verbeeldde.15 Hoezeer Berlage de ontwikkeling en 1865, ltno toepassing van de mathematische ontwerpsystematiek in de loop der jaren naar zich toegetrokken heeft. blijkt uit de brief die hij op 50 december 1925 schreef aan de Franse architect Charles Eduard Jeanneret (1887-1956; sinds 1920 Le Corbusier). in verband met diens toepassing van-tracés régulateurs, en waarin hij deze er fijntjes op wees dat hij. de grote Berlage. beschouwd moest worden als de genius achter het systematisch ontwerpen le De erfenis van de Vahana-cursus In 1904 vertrok Lauweriks naar Duitsland, waar hij zich, behalve als docent, na 1910 voor het cerst als praktizerend architect zou manifesteren Zowel Lauweriks als Frans Zwollo, die hem een aantal jaren later naar Duitsland volgde. was actiel in de Duits theosufische vereniging Nadat Rudolf Steiner (1861-1925) zich met 5:8 (alb. 4). Naar eigen zeggen hecit Berlage deze zijn Anthroposophische Gesellschaft afgescheiden had, drichock ontleend aan E E Viollet-le-Duc Deze had in stund de Duitse theosolische vereniging tussen 1912 en zijn Entretiens sur l'architecture (1872-1875). behalve op 1914 onder leiding van Lauweriks en Zwollo, respecde door de Egyptenaren als heilige figuur beschouwre tievelijk als secretarisgeneraal en penningmeester. 3:4.5-drichouk, gewezen op deze 5 8-drichoek, die Lanweriks was bovendien hooldredacteur van Theosovolgens hem in Egypte cen even grole populariteit had phisches Streben. het orgaan van de Duitse theosolische gekend en werd vpgevat als de sleutei tot alle grote vereniging Y architectuar Verwarrend is dat destijds beide Intussen bleef Lauweriks nauwe contacten met driehoeken alwisselend als Egyptisch werden aun- Nederland onderhouden. In Nederlandse theosotische gemerkt! tijdschriften werden van hem regelmatig artikelen Behalve door Viollet-ic Dec heelt Berlage zich laten Mspireren door het proportiennderzock van Lauweriks, opgenomen en hij was hier cen gewaardeerd spreker op vergaderingen van de Theosophische Vereeniging Y Du Bazel en De Groot Niet onbelangrijk is dat de Hoewel de atmosfeer bmnen'A et A’ door Lauweriks’ junuste tekenaar van het bureau Berlage, Jan de Meijer verblijf in het buitenland minder nadrukkelijk theoso- (1873-1950). die in de paren 1898 Lot en met 1900 de fisch was dan voorheen, bleel zijn invlocd voclbaur. onlwerpen van de Beurs op systeem uitiwerkle, tegelijvoural omdat inmiddels wee oudleerlingen van de kertijd de tekencursus van de Vahäna-loge voigde 12 Vahana-cursus, Herman Baanders (1876-1955) en Jan de fen andere medewerker van Berlage was Walenkamp, Meijer, als voorzitter en secretaris van het genootschap die verantwoordelijk was voor de perspectieftekeningen. lunctionecrden. Bij de uplevering van de Beurs, in 1905. wees Lauweriks erop dat in Berlages opzet veel terug- Omstrecks 1910 begon zich zachtjes aan de Amsterdamse School uit te kristalliseren Uit dat jaar dateert vevonden kan worden van niet uiteevoerde ontwerpen een prijsvraagontwerp voor een rouwkapel van Michel van De Bazel en Walenkamp van omstreeks 1895. de Klerk (1884-1923), een vriend van Baanders. die Hij meende dat het gebouw aan kracht had ingeboet bekend staat als de belangrijkste architect van de doordat Berlage gebruik had gemaakt van vorm- Amsterdamse School (afb. 5). Dat dit ontwerp beinvioed elementen en ontwerpprincipes die niet zijn geestelijk is door de ideeén van de Vahäna-cursus, blijkt onder eigendom waren en door hem niet waren begrepen 3 meer uit het ontwerpsysteem, een stramien van Berlage lijkt aan het systematisch ontwerpen nooit de Egyptische driehoeken van het type 5:8. uit het motte mysticke betekenis te hebben gegeven die theosolische "Reincarnatie‘, en uit het gebruik van het motief van de architecten er aan tockenden. Zo werd de Beurs niet op gevleugelde zonneschijf, het voertuig van het goddelijk systeem Gntiworpen, maar werden de gegevens achteraf licht‘, in het Sanskriet: Vahäna.ls 14 het schema van Egypuiscio driechuchken gewrongen. 14 Op unnodiging van Acı A kn Lauveriks in het Het zal Berlage dan vox destijds al begonnen zijn begin van 1915 opnieuw naar Nederland over, om, aan geweest om de normaliserende mogelijkheden ervan. de hand van lichtbeelden. zijn ideeén over architectuur Dat de mathematische ontwerpmethodiek Berlage in uit de doeken te doen. Behalve zijn beroemde en zecr haar greep had. staat wel vast. Zu werd in het door hem invloedrijke villawijk "Am Stirnband’ in het industriconiworpen kantourgebouw van de 'Algemeene Maatstadje Hagen (1910-1915). liet hij ook meer recente schappij voor Levensverzekering en Lijtrente' te Leipzig ontwerpen zien, zoals het ontwerp voor een tentoon-

Jong ej 1 HP BERLAGE.de Koopmansbeurs in Amsterdam, . 1992. apstand Damrakzijde. op stramien van syste ee oe Nederlands D € Afirahnabkon ie tatiecentrum voor de Bouwkunst (ook de afb. sn 5.6.8,17.21) v 5 4 M DEKLERK. ontwarp voor can rouwkapel op een algemeen kerkhod, matto 'Reincarnalie”, op stramien van syste 0° a EY sito 9 PO er Re Se e 6 4 a? a 5 - > 4 _ Vi 3} re 4 . ip Lx Li A se ‘ $ 1 » = TN NE 4 Pen Ù fen Pi ‘ er è A 2 >ripeto er = E aaa > , - See er se è 6 | . qe = Si DA us a SE ge ee Ri “8 sale 5 . gs LA FETTE ' ‘ A Lai { . AA do CS x 1 — todi ; we. ENTE ® È soi LI 1 à porro ia ora penna | DA, : Se TE Stes ci as à E de a y *-. = - È . n ‘ oa + 1° 5 H | $ li 1810 “ $ A f. on MI... s° fes > 4217775 . ¢ } eat tr % @ stellingsruimte op de Duitse Werkbund-tentoonstelling Lauweriks' nicuwe untwerpprincipes ten grondslag lag, te Keulen (1914) (alb. 6), waaruit cen ogenschijnlijk. is het de vraag of het zijn enige bron is gewecst. In zijn ongebreidelder geest spreckt. Hendrik Wijdeveld bockje refereerde De Groot onder andere aan het in (1885-1987), die Lauweriks’ referaat in Architecture 1908 verschenen Das Theorem des Pythagoras (atb.7}.2! samenvatte, schreef naar aanleiding van het ontwerp De auteur ervan, Dr. Henri Adriaan Naber (1867-1944), voor Keulen vol bewondering over diens ‘phantasicrijke ven leraar wis- en natuurkunde uii Hoorn, had rund de geest, die zich van de zellgevormde systemen even eeuwwisscling de strijd aangebonden met de exactheid losrukt en in onstuimigen vaart de wildste sprongen en de durheid van de Euclidische meetkunde Naber maakt en met grillige vormen, en zunderlinge kleurenbrak met gangbare lormuleringen en kwam aan met combinatics, wederom cen harmonie bereikt. die voor nicuwe en min of meer vergeten figuren, stellingen en ons wel vreemd, maar vol aantrekkelijkheid is.'20 bewijzen, die zijn collega's kippevel zullen hebben Evenals aan andere ontwerpen van Lauweriks uit de te gulden-snede-verhoudingen in mineralen, nautilusvormentaal van de Keulse expositieruimte - door schelpen, planten en dergelijke, en toonde constructies Wijdeveld omschreven als ‘oriéntalisch-futuristisch'- van logaritmische spiralen met behulp van zulke wel degelijk cen zorgvuldig gecomponeerd systeem van verhoudingen. In Nederlandse theosofische kring werd verhoudingen ten grondslag. In 1912 had Jan Hesse! de het boek enthousiast ontvangen, niet in het minst Groot het boekje Vormharmonie gepubliceerd, mei vanwege Nabers uiteenzettine dat men waarheden kan wiskundige constructiemethoden voor zulke krommen kennen door ze in te zien, ook zonder ze door nameting en dynamische vormen. Zo deze studie al aan of alleiding te hebben geverificerd.22 10 Een bewerkte vertaliag van de Entretvens len in bezorgd. Hij wees op wiskundige rangschikkingen en periode 1912-1915, lag aan de organisch-vlugicnde 1303e Ledenvergadering van Woensdag i Over IX ward in alleverıngen opgenomen in de jaar- Wonen TA/8K, 10 (1982), pp. 17-22 tidem.in het wezen. de waarde en de bekoring van de gangen 1896 en 1897 van Architectura. In varband Wiskunst, Meer in her verband met hel € Blotkamp. Alondrıaan in detail, Utrecht Antwerpen 1987. pp. 26-27); Van Burkam/Bax, op.cit inoot t),noot 32. 19 H. Searing Met de Egyptische ariehoeken zijn van betang Architectura,4 (1896). p. 161 en Architectura. 5 systematisch ontwerpen' Architectura. 19 (1911). pp 407-408. J de Meijer. 'Schema’s en muziek’. die een enkete maal (1897), p. 11 De bewerker. Bouwkundig Weekblad Archttectura, 57 (1936) Signeerde met de veel voorkomende initialen JL. PP. 335-338. [H P van den Aardeweg (red. +] wordt daoı C. Zoon wat voorbarig geidenlificeerd als Mathieu Lauweriks {=M.L.) CAul dem Wege zu einer monumantaten “Nieuwe Kunst" Die Propor- Persoonhjkneden.ın het Kaninkryk der Nedertionslehre und Entwurtstheorie von IL Mathieu Lauweriks':in Breuer, op cit ingot 1).p 341. landen in woord en beeld, Amsterdam 1938. Dutch Expressiomst Architecture 1915-1930. pp 64-67 pp. 1009-1010, Poorteñaar. op cil ¡noo! 7) 13.30 M Lauweriks 'De Iheuwe Beurs Widevaid bouwkunst.Varslag over de voorarachi van gen heerJ LAL Lauweriks.Archireciura 231915), pp.39-41 21 HA. Naber. Das Tneosem ges Pythagoras: Wiederhergestelli in seiner ursprungitchen Form und betrachtet als Grundlage der ganzen pythagoreiscnen Philosophie, Haarlem 1908; vergelyk H.A. Naber. ‘De Pyramide van Cheons (Fragment van eene sludie over het Theorema van Pythagoras)’, Da Amsieraammer, 11 Zie onde: andere H.A. Naber Meetkunde en Architectura it (1903). pp 317-318. 14 Schema s en muziek, op cH fnoot 12) pp 335-338; Mysitek. Dive voordrachten. Amsterdam 1915. Op. 46-52; H.A. Naber, Da rot der meethunde in de Poortenaar. op.cit, iN001 7) pp 64:67 15 HP Berlage.'Het gebouw der Algemeene te Leipzig. beeidende kunsten. Voardracht voor de Academie Architectura, 11 (1903;, pp 125-126. 16 De briet wordt aangehaald in C Kuntur. Tracés Regulateurs’ in S. von Moos [red.], Le Corbusrer van Beeldende Kunsten en Technische Weten- Schappen te Rotterdam, Amsterdam [1919], pp. 16, 17,24,25. 12 De Meijers betrokkenhaid bij de ahäna-loge en de bouw van de Seurs blijkt uit. A.M, [=A. Moen), “Resume der voordracht, Sehouden door dan Heer Jan de Maljer in de suggereert dat De Klerk er op uit was om De Bazei gunsug te stemmen, die deel wimaakte van de jury (‘The lormative years of Michel de Klerk in W de Wat [red.). The Amsterdam Scnool L'esprit nouveau, Le Corbusrer und die industrie 1920-7925. Berlign 1987. p.179 17 'Berichten. Theosophia.22 (1913-1915). pp: 46. 94-95. 19 C Bloikamp, 'Mondriaan = Architectuur’, Cambridge ¡Mass ) 1984,p,84) 20 [HTn]} Harmonische organisatie in de 2december 1906 22 Y.,"Een Stelling van Fermat, Theosophia. 18 (1909-1910). pp. 759-760. driannakan

nummer 5 8 J.L.M.LAUWERIKS, ontwerp Dat Lauweriks Nabers boek kende, is aannemelijk, voor tentoonstellingsruimte op de aangezien voor Nabers studie een oud cliché van het Werkbundtantoonstelling in tijdschrift Theosophia was geleend, naar een tekening Keulen,perspectiettekeningvan | y de aldeling voor oude kunst, 1914 | o Es van Lauweriks. Ook Lauweriks’ frequente tocpassing | de 2 van slakkelijnen doet in die richting denken, vooral de toepassing van het zogeheten ‘Limacon van Pascal’ | ie n ll | 2 . ES a è F — | {afb. 8). aan welke wiskundige figuur Naber veel aandacht had besteed.25 De belangstelling voor derge- +. La = tig ne e a lijke in Nabers boek beschreven figuren kan alreeds worden aangetroffen in didactisch materiaal dat fan de Meijer in 1905 vervaardigde voor zijn lessen op de | | "AS Haarlemse School voor Kunsinijverheid (afb. 9-10).24 | Gezien De Meijers bewondering voor Naber ligt het voor de hand dat de beide geestverwanten elkaar al voor de publikatie van Das Theorem des Pythagoras hebben gekend en dat Naber De Meijer heeft beinvloed, in , 7 H.A.NABER. Das Theorem des plaats van andersom.25 | Pythagoras: Wiederhergesteltt m j seiner ursprünglichen Form und betrachtet als Grundlage der | "a ; | andere Meetkunde en Mystiek (1915) - waarvoor hij advies had ingewonnen bij De Bazel - en De rol der | ganzen pythagoreischen Philosophie, Haarlem 1908, pp. 118-119 Naber heeft zijn inzichten verder uitgewerkt in onder i ET meethuude in de beeldende kunsten (1919), die werden | e » pe { oy . + ulteegeven door de Theosophische Uitgeversmaatschappij te Amsterdam. In deze werken staat de artıs7” tieke noodzaak centraal van het tevoorschijn roepen van de harmonieweiten van de kosmos, omdat kopiëren | ' bi nict langer nodig zal zijn als de kunst op cen wiskundigfilosofische basis gefundeerd is. / Toen Lauweriks in 1916 delinitief naar Nederland A terugkeerde, werd hij duor de architecten van de ; Amsterdamse School als geestverwant in hun midden ‘8 opgenomen. in 1918. toen het blad Wendingen in het leven werd gerocpen. als spreekbuis van de jongeren binnen ‘Act A, maakte Lauweriks deel uit van de huis van 8 JLM LAUWERIKS, redactie: Het eerste nummer kreeg cen omslag van zijn prot.d:. Walter Stein in Goltingen. hand . in de door hoofdredacteur Wijdeveld zo bewon- Oniwerp van de ingang op basis derde ‘oriéntalisch-futuristische’ stijl van de tentoonvan het Limagon van Pascal, 1912 stellingsruimte in Keulen. De befaamde Wendingentypogralie, met zijn meanderende bandornamentiek, was ontleend aan de typografie van het tijdschrift Ring, dat Lauweriks in 1908/1909 vanuit Diisseldorf had peredigeerd en uitgegeven. In verband met De Klerk is de toepassing van geometrische ontwerpsystemen bij de Amsterdamse School al ter sprake gekomen. Ook bij sommige van zijn generatiegenoten kan deze worden waargenomen.26 Ondanks verwijzingen naar een hogere kosmische orde, dient dat niet per definitic te worden opgevat als een bewijs van "geloof”, want een en ander past naadloos binnen een expressionistisch getint enthousiasme voor gecompliceerde geometrie, dat men ook aantrelt in bepaalde Wendingen-nummers, die geheel aan (nautilus)schelpen ; N i en kristallen zijn ges ijd (afb. 11-12).27 Dat in de denk-en 23 Lauweriks paste het limaron benalve bij de 1939. Slebas. een leerling van De Groot en zeit 27 Weadingen, 5 (1923) 8/9 (Schalpennummer!. Villa Stein te Gottingen (1911-1912) onder anders loa in ontwerpen voor de Haganer Sılperschmiede. 24 Tussen De Meijers neg ongeordende lekeningen bevindt zich veal van dargelik les: materiaal {archiet De Meijer, Gaméentearchlef epigoon van ce Amsterdamse School, gaeft in dit bock racanstructies van proportiesystamen van verschillende Amsterdamse School-architacten. Unit de archieven van Amsterdamse School" architecten als Harman Baanders en vooral Jan de Wendingen. 6 (1924) 11/12 (Kristallannummer) 28 W.Retera Wz..‘Inturtief ontwerpen' Architectura, 20 (1912), pp 6-7 29 H.deK,, Eenige mededeelingen en apmerkingen omtrent de afdeeling Industrieschool van de Maatschar py Amsterdam, archie 203, map.51) 25 Vergalys Moen, op.cit. (noal. 12). 26 J-C Slebos. Grondsiagen voor aestheliek en stiji, Amsterdam Meijer (beide in het Gemeentearchief Amsterdam) bhijkt dat ook deze leerlingen van Lauweriks en De Bazel regeimatig op'systeem werkten. voor den Werkanden Stand bij haar $0-}arig bestaan in den jare 1913. [Amsterdam 1513].p 47 {Gemeentearchief Amsterdam, arch. 507, inv.nr.

uitdrukkingswijze van de jongeren nu en dan toch iets doorklinkt van de vorige generatie is op zichzelf niet vreemd. Zoals vermeld, hebben tal van jongere architecten de Vahäna-cursus gevolgd. Ook op andere bouwkundige opleidingen waren dergelijke denk- | beelden snel ingeburgerd. Dit zeer tegen de zin van bepaalde critici.:Op sommige scholen worden systemen geleerd, op andere opgedrongen' constateerde de ee architect Willem Retera jr. (1890-1955) in het begin van 1912 in Architectura. 25 Tot deze scholen moet ongetwijfeld de Industrieschool van de Maatschappij voor den Werkenden Stand in Amsterdam worden gerekend, waar Klaas van Leeuwen sinds 1895 teken- Yu lessen gal. Het driemanschap De Klerk, Piet Kramer Materiaal ten bahoeve van de J GE MEVWER, didactisch (1881-1961) en Johan Melchior van der Mey (1878-1949) tekentessen op de Haarlamse kreeg hier zijn eerste opleiding, evenals de gebroeders School voor Kunstnyverheid, 1905 Baanders.2° Ook op een andere Amsterdamse ambachttcollectie Gemeentearchiel school, de Teekenschoo! voor Kunstambachten. kan de Amsterdam) invloed van de theosofische ontwerpmethodick al vroeg worden gesignaleerd. 39 Behalve in de Vahäna-cursus waren Lauweriks, De Bazel, Walenkamp en Zwollo rond de ceuwwisseling 11 ook werkzaam op de Haarlemse School voor Kunst- Werdingen 6 (1924) nummer 31-12 la B ESSERS. vigaet int niverheid Na Lauweriks vertrek naar Duitsland was (detent achtet plat Arıstältlenhet vooral zijn al meermalen genvemde leerling Jan de nummer) Noulsnede Meijer die de Haarlemse studenten bekend maakte met het ontwerpen op systeem, hen de regelmatige veelvlakken liet tekenen en opmerkzaam maakte op gulden& snede-verhoudingen 5! De Haarlemse School voor 12 Kunstnijverheid staat bekend als een belangrijke nauhlusschelp, uit Wendingen,S stimulus voor de Amsterdamse School. 52 Rentgenfoto van een (1923) nummer 8-9 ischelpen- Zeer belangrijk was ten slotte het Voortgezet en DUMMPET} Hooger Bouwkunst Onderricht te Amsterdam {VHBO), dat in 1908 vanuit A et A in het leven werd geroepen om kunstenaar-architecten op te leiden. die de Nederlandse architectuur uit een impasse moesten halen Op deze «> avondopleiding werd vooral aandacht besteed aan het aanteren van esthetisch begrip 55 Eén van de eersten die aan het VHBO werd verbonden, was De Grvot. Andere 4 docenten waren Zwollo. Van Leeuwen. De Bazel, Walenkamp en - na zijn repatriéring in 1916 Lauweriks. De opleiding stond de langste tijd van haar bestaan onder leiding van Jan de Meijer en Herman Baanders. Ook cen andere typische VHBO-docent, Anthonie Smits (1881-1957), was leerling geweest van de Vahâna-cursus. n Een hoog aangeschreven leermeester, die tegen 1920 aan het VHBO verbonden werd om de hoogste klassen te onderwijzen in 'beeldend denken‘ was de mysticus y Mathieu Schoenmakers (1875-1945), een uitgetreden Priester, die vooral bekendheid verwierf met boeken als e 39}.F van Burkom. W. de Wit, Vormgeving als Noord-Holland, Haartem. arcriet 31 mv nr 204 kunst, kunst als vormgeving. tent.cal. Necer- 30 W Vogelsang, versiag ter Teskenschool voor van de Haarlemse Schoo! voor Kunsiniverheic 32 Burxom, De Wit, on cit (noot 29), p. 36. fandse archırectuur 1910-1930 Amsterdamse Kunsrambachten School, Amsterdam (Stedetijk Museum) 1975, (bibilorneek Gemeentearchie! Amsterdam; P.36, Dat Van der Mey de lessen van de Incustria- 31 Vergelijk brief van de architect J 6. Fats aan J. de Meijer, d.d 15 augustus 1941, arcmet De Meyer. Gemeentaarchiat Amsterdam, arcniet 203, gossier 51 Hierin haait Feis onder andere ‘Hooger Bouwkunstöngerricht' Algemeen Handelsnerinneringen 0g aan ce tijd dat hij leeılıng was demie van Beeloends Kunsten op cit inoot 29:. School volgde, biijkt uit: Versiagen van loalatings-en overgangsexamens 1877-1927 (Cursus 1906-1907). archiet Rilksakademie van Beeidenge Kunsten te Amsterdam, Rijksarchief Cursus 1904-1905. p 19 33 ‘Vosrtgeze? en Hooger Bouwkunstonderricht Nieuwe Rottardamsche Courant, 16 april 1908, stad, 6 juni 1908 Archietmateriaal met betrekking fot het VHBO is - Z0nder duidelijke ingangen ondergebrachi in het archief van de Rijxsaka-

Jong Hotland nummar 5 - Het Nieuwe Wereldbeeld (1915) en Beginselen der Beeldende Wiskunde (1916). Door de sterke gerichtheid op divinatorisch inzicht is de feitelijke draagwijdte van het beeldend denken moeilijk vast te stellen. Centraal in Schoenmakers' filosofie, waarin de theosofie op christelijke geloofsbasis is uitgewerkt, staat het vermogen om door te dringen in de*innerlijke constructie der werkelijkheid’. De werkelijkheid kan echter nict up anatytische wijze worden verklaard, maar door aanschouwing en empathic. Schoenmakers ‘beeldend denken' moct worden opgevat als het doorgronden van de verschijningsvormen op zo'n wijze dat de kosmische wetten worden geopenbaard. De leerstelling waarop de er == set f Tar = JUS 4 Tal” Chea | ae “so, iI E FRS ARA OS AE Te uy tie = NS A Yan x À farà PRO Vila ae ZT. ER me alert ell CT UOALD' CAPITAL ain wa A rounoatian or ¡NTE AMATIONAL ESS beeldende wiskunde berust, is dat deze duiding exact Ji middnr amara aanschouwelijk kan worden gemaakt in cen mathema14 K.P.C.DE BAZEL. aniwerp tische figuur.34 cultuur samenwerken aan het opbouwen van een De Opperbouwmeester van het Heelal vinden om zich geestelijk en zedelijk te verheffen en in beschaving waarin de grote massa gelegenheid zal voor een wereldhoofdsiad bij'sGravenhage, 1905 Hoewel veel van de architecten die na de Eerste Wereldharmonic te komen met de medemens en het univeroorlog naar voren traden wel wat hebben gegrasduind sum. Syinbulisch wordt deze tempel voorgesteld door de in de jungle van het occulte denken, lijkt de beginsel- Tempel van Salomo. Symbool voor de vrijmetselaar is vastheid van de Archifectura-generatie te ontbreken, Hiram Abilf, de legendarische architect die Salome De jongere architecten sloten zich ook niet meer aan bij bijstond bij de tempelbouw. Op het omslag van het de Theosophische Vereeniging, die al haar artisticke vijide nununer van Wendingen van 1918, van Richard clan was kwijtgBraak1.35 Zelfs de oudgediende Roland Holst (1868-19338), is deze Hiram te zien, Lauweriks trad uit, om op 23 juli 1922 tot priester te staande tussen ‘Jachin’ en *Buaz', de beide zuilen van de worden gewijd van de Vrije Katholicke Kerk, die voorhof van de tempel van Salomo, en tegen cen - hocwel aan theosolie verwant - veel overeenkonisten achtergrond van kristal. In zijn armen draagt hij ven vertooni met de katholieke kerk, zoals de naam al model van de tempel. Het eerste Wendingen-nummer aanduidt.5v van 1919 heeft een omslag van De Bazel (afb. 13). Hicrin Bij bepaalde architecten valt op dat ze in deze jaren staat een swastika centraal, destijds een belangrijk het oog richtten op de vrijmetselarij. De gebrocders theosofisch en maconniek symbool voor de scheppende Herman en Jan Baanders waren vrijmetselaar, evenals kracht en de eeuwige wet van de evolutie.57 De Bazel Jan de Meijer, Gerrit Jan Rutgers en minder bekende was, behalve als theosoof, ook actiel in de gemengde Amsterdammers, als de compagnons Dirk Heineke en vrijmetselarij, een maconnicke richting die vrouwen Evert Kuipers. Deze belangstelling, die ook cerder al toclaat als lid. gesignaleerd kan worden, maar vooral tussen de wereld- Tussen de theusofie en de vrijmetselarij bestonden vorlogen opgang maakte, is niet verwonderlijk, aandestijds nauwe banden, zoals eerder vermeld. Door de gezien de symboliek van de vrijmetselarij grotendeels kopstukken van de theosofische beweging, zoals ontleend is aan de bouwkunst. Centraal staat hierbij het Blavatsky, Besant, Leadbeater en Steiner, werden de begrip Opperbouwmeester van het Heclal, equivalent maconnieke uitgangspunten opgevat als een andere weg van wat men in de godsdiensien aanduidt met de term naar hetzelfde doel, en velen onder hen waren dan ook God. Binnen de vrijmetselarij geldt deze Opperbouwtevens vrijmetselaar. Onder invlued van zulke maconmeester, meer algemeen, als de oorzaak van alle bestaan theosofen werd omstreeks 1900 nieuw leven geblazen in en van de immanente harmonie van het heelal. zowel de gemengde als de masculiene vrijmetselarij.38 De vrijmetselaar ziet zichzelf als een ‘ruwe steen’, die gepolijst moet worden tot een ‘kubicke steen' De vrijmetselaar is bouwer, maar tevens bouwsteen: hij bouwt Zij gaven de aanzet tot bestudering van oude maconnieke symbolen en ritualen, waarvan de betekenis aan zichzelf en daarmee aan de Tempel der Mensheid' Waar de orthodoxe vrijmetselarij op het standpunt Praktische gezien wil het bouwen aan deze ideeéle stond dat zij is voortgekomen uit de bouwhutten van de middeleeuwse kathedralen. stelden de macon-theosofen tempel zeggen dat de leiders op ieder gebied van de A Gasten, Pseudo 34 Zie onder anaeran mathematica en beeldende kunst, in Kunsienaren der idee, ap.cit. {noel 1},p.61. 36 4.0. Ros, ‘Hat onduidelijk was geworden, of zelis verloren geguan. stedelyke denst Publieke Werken. was daarvan penningmeester (‘Nieuws en Mededeelingen‘, De Vrije Katnoliek, 1 (1926-1927), p. 85). De directeur van de Leerdamse Glasfabriek, P.M, Cochius, was vicaris-generaal van de Nedertandse Vrije Katholieke Kerk. 37. Vergelijk G. Fanelli. E. Godot. "Nota sulle copertine di "Wendingen” ‘, in lent.cat. Wendingen 1918-1931. Documeali dell'arta olandese del Novecento, Florence (Palazzo Medici-Riccard) 1982. p. 85° (idem, in de Necerlandstalige bijlage bij deze tentoonstelling, Gemeentelijk Museum Princesse" hol. Laeuwarden 1982, p.25). 38 ‘Tnaosotia en vriimetsaleri, Theosophia, 12 (1903-1904), p. 699: H.J van G, {svan Ginkel]. "Vrijmetselarij. occultisme en mysiiek. voorheen en thans' pp. 116-127. 39 K.P.C.de De Swastka, Bazai. De verhouding van de bouwkunst tol de

Jong Hchand dat de rites van de vrijmetselarij rechtstreeks konden worden teruggevoerd op de geheimen van de Egyptische piramidebouwers. Het is vooral onder hun invloed dat Pythagorisch-Platonische noties over de harmonie van - ~ - 1 PPT RENE de kosmos ook binnen de vrijmetselarij weldra een zwaarder accent kregen. Tempels voor de mensheid Het idee van het bouwen aan een ideéle, dan wel concrete Tempel der Mensheid kan omstreeks de Eerste Wereldoorlog bij veel architecten worden waargenomen. Van de Architectura-generatie was vooral De Bazel 18 tempelbouwer in woord en daad. In een lezing voor ifehening van O Rovsenburgi HP BERLAGE net Panthean der Manschhe:g 1915 È ‘A et A, over De verhouding van de bouwkunst tot de e+ godsdienst’. poneerde hij in 1915 de stelling dat alle zijn om een religieuze cultuur te scheppen. dan vanzeli bouwkunst in beginsel voorbereiding is van de ideale haar tempel zal verrijzen ‘En dan wordt in de toekomsi a. vorm: de tempel.5° Volgens De Bazel zou de tempel van het godshuis weer de trots der gemeenschap. div als qi de toekomst het mensheidsbegrip als grondmotief kroon der stad. zich in al zijn heerlijkheid verheft boven = À moeten hebben. Hij heeft verschillende maconnieke en de woningen der menschen ‘#1 theosofische tempeltjes ontworpen, maar zijn ideeén 7 Ia over de verbrocdering der mensheid werden het meest (1918) van de Duitse expressionistische architect Bruno E u pregnant utigedrukt in zijn ontwerp voor een wereld- Taut (1880-1938) bevestigt de al vaker gesiznaleerde hoofdstad bij s-Gravenhage, van 1905 talb 14). Berlage wisselwerkingen tussen Duitse en Nederlandse archi heeft dit utopische ontwerp in 1908 verdisconteerd im tecten tijdens het interbellum Ook in Duitsland speelde zijn uitbreidinesplan vuor's-Gravenhage. de tempelsymbolick ven buelangrifke rol, met als belang- Hoewel anders geaccentueerd, is Berlages opvatting rijkste gercaliseerde tempels Rudoll Steiners Eerste en over broederschap verwant aan denkbeelden die binnen Tweede Goetheanum in Dornach, van respectievelijk de vrijmetselarii spelen Het was vooral vanwege zijn 1915-1920 en 1924-192%. #2 sae ontwerpen voor het Pantheon der Menschheid (1915) Op spectaculaire wijze moet in 1917 een tempel- (af. 15-16) dat Berlage in maconnicke kring als geestuntwerp van de architect Jaap London (1872-1955) tot 16 verwant werd beschouwd.44 Niet alleen in de naam stand zijn gekomen (alb. 17), Deze had zich in der Menschen-eenheid, centraat in HP BERLAGE net Monument kunnen overcenkomsten worden gesignaleerd met het Hilversum een eigen vecultische kring gevormd he: Pantheon der Menschheid. maconnieke tempelidee, naar ouk de verwijzingen naar Tijdens spiritisthe seances kreeg hij van vrienden van 1915 het verband tussen de kosmos en het mensetijk bestaan gene zijde, onder wie Michelangelo en de negentiende- - door middel van een symboliek die ontleend is aan de ceuwse schrijvers Emil Zola en Victor Hugo, aunwijzodiak (alb. 16) - kunnen worden teruggevonden zingen dat hij ven wereldhus' moest ontwerpen, waarin binnen de vrijmetselarij. het denkbeeld van de broederschap der mensheid tol Berlage was lid van het Verbond van Religieus Socialisten, dat het socialisme wilde funderen in een am | Berlages verwijzing naar het boekje Die Stadtkrone qe # ee uitdrukking werd gebracht Gesteund duur de letterkundige Frederik van Eeden (1860-1932), div aan religieuze cthiek. Als deeinemer aan een daaruit voort- Londons spiritistische avonturen deelnam, zou het plan gekomen werkgroep schreef hij aan het eind van de zich ontwikkelen tot een project voor een ideale stad jaren twintig cen korte beschouwing met als titel ‘ter verheerlijking van de Opperbouwmecsier’. ‘De Tempel‘. die de in de loop der jaren door hem Centraal in het ontwerp stond een tempel met reusontwikkelde opvattingen over bouwkunst en godsdienst achtige koepels. die het religieus bese! van de hele samenvat. Hierin komt naar voren dat hij kunst in mensheid in zich zou verenigen. Rondum waren drie beginsel zag als een uiting van godsdienst. die zich ringen geprojecteerd, waarin respectievelijk gebouwen vooral in het godshuis als de esthetische verbijzonzouden worden ondergebracht voor ritus en meditatie, dering van een cultuur openbaart. Het socialisme was de schatten der menselijke kennis (universiteiten en volgens Berlage in wezen godsdienstig. zoals naar zijn musea) en voor al wat dient voor de stoffelijke mening elke godsdienst in wezen socialistisch is. en hij welvaart 43 veronderstelde dat. wanneer het sucialisme in staat zal Godsdiensi, Amsterdam 1915,p 3. (hierna. Maanodericht Tempelbouwk, 1 Juli 1932 Maandberichi van de Vereeniging Tempelbouw architectuur ‘N Panni. Die Architektur des Expresiiomsmus Stuttgart 1973 vocral bp. 137-154 Vergeliyk E Jansen CM Rehorst in JWE Eutjs an 4.8. Lursen, s:Gravenhage 1933 43 F van Eeden. Dsgboëk 1878-1923 deel 3. PP. 28-31, ibidem. 1 april 1933. p 98. ibidam, 1 mei ‘Nederlandse en Dultse architectuur Culemborg 1971, pp. 1621, 1624, 1642. 1645. 1685 40 Vergelyh 1934, 9.157, ibidem. 10 september 1935. BL. 191-192 (zie noot 47) 41 HP Berlage, contacian en parailellen in K. Dittrica, P Blom, F Bool trad], Barlun-Amsterdam 1920-1940 wisseiwerkingen, ¿Amsterdam 1982. 00 344-363 Eniga informate over Steineriaanse architectuus in Negertand geett C.M Renorst. Jan Buys. architect van 02 Voirarding de sfcnilecluur van hei bureau 1660, 1662. 1673 1685, F van Eeden He: Godsnurs in dè Lichtstad, Amsterdam 1921, G.Imanse J Steen. Acntergrongen van het Symnousme’ Kunstenaren des Idee, 0p. Ch. (noc! 1). pp. 24-25

Jong Holland aummar 5 J.LONOON, vogelvlucht van de ideale stad ter verheerlijking 1917 ter, van de Opperb P (uit F. van Esden, Het Godshuis in ze MAA de Lichistad, Amsterdam 1921} x “Le = = a ea LA danse 3 3 a n ? Mad.3 A ee 28 E LIfa N È,0 ESTR © # A Fa spelen, waarbij de ritmiek van cen gebouw in eerste instantie werd ingegeven door een doelmatige Apareina.Uó)n; grocpering van de onderdelen. Deze verzakelijking treft men ook aan bij voormalige expressionisten. Toch lijkt het nict altijd even strikt de uitkomst van rationele overwegingen te zijn gewcest die hen leidde in het ontwerp- . proces. ah a, Een duidelijk voorbeeld daarvan is de voormalige se theosofische tempel (1925-1926) aan de Tolstraat te NAIA | 1] 4 1 Amsterdam (afb. 20). in 1923 waren er al ontwerpen rt re ’ dimen co+ BEER > Sa gere)pla eee gemaakt door De Bazel, die dacht aan cen monumentale centraalbouw met cen Îlinke koepel. De verwerkelijking van deze opzet was echter om financiéle redenen De tempelsymboliek speelde een voor de hand niet haalbaar. Dat de opdracht na De Bazels overlijden tempetontwerp voor de Vrij liggende rol in een ontwerp van Gerril Jan Rutgers bij Brinkman en Van der Viugt terechtkwam, lag voor de Religieuze Tempeivereniging in (1877-1962). van 1923, voor de Vrij Religieuze Tempelhand, omdat de familie Brinkman in deze kringen Amstercam, 1923 (maquette van vereeniging te Amsterdam (afb. 18). Voorop in de bekend was. Michiel Brinkman (1873-1925), theosoof en H.J. de Roa) gedachtengang van deze groepering stond het-streven lid van de gemengde vrijmetselarij. had jarenlang als naar bundeling van min of meer religieuze secten als architect gewerkt voor de Van Nellefabriek te 18 G.J RUTGERS, mazdaznan, theosofie, anthroposofie, religieus-socia- Rotterdam, waarvan de directeur, C.H. van der Leeuw. werk in euville lisme, spiritisme en vrijmetselarij. Rutgers, &&n van de een prominente figuur was in de Theosophische Vereckalksteen. voor woningcomplex meest produktieve Amsterdamse School-architecten. niging. Na Brinkmans dood zou Van der Leeuw in zee J.J.Viottastraat 2-12 was ook zelf actief binnen deze vereniging, waarin een gaan met diens zoon Jan Brinkman (1902-1949) en Leen 19 be Th VOS, klesmode! voor i Art tarchitect G.4. Rutgers) 1925 keur van Nederlandse voormannen op cultureel en van der Viugt (1894-1936). Namens de Theosophische {coliectie Rijksbureau voor maatschappelijk gebied vertegenwoordigd was, Vereeniging trad Van der Leeuw ook op als opdracht- Kunsthistorische Documentatie, De Amsterdamse School-tempel die Rutgers ontwierp gever voor de tempel 45 ‘s-Gravenhage) voor hun bijeenkomsten. werd nooit gebouwd.++ Eris vaak gewezen op de merkwaardige combinatie In bouwbeeldhouwwerk aan Rutgers’ gebouwen speelt van westerse nieuwe-zakelijkheidsprincipes met vaak magunnieke symbolick ven rol (afb. 19). in de voslerse tempelvormen, die in dit gebouw gerealiseerd jaren dertig zou hij betrokken’raken bij de vrijmetsewerd; van de strakke witte huid met de bronzen koepel. laarsvereniging Tempelbouw. De plattegrond beslaat een kwart-cirkel, die misschien symbolisch kan worden uitgelegd. De onvoltooide Tempelbouw en zakelijkheid cirkel' zou zich uitstekend hebben geleend voor Halverwege de jaren twintig gingen in de Nederlandse uitbreiding, en er schijnen inderdaad ideeën in die architectuur rationele uitgangspunten een grote rol richting te zijn geweest.15 Als de cirkel in gedachten

Jung hollzas a3 wordt doorgetrokken, staat het spreekgestoelte in het 20 midden - op de punt van een denkbeeldige passer. Het JA BRINKMAN en LC VAN DER VLUGT. theosatische tempe! beeld van de Grote Geometer, die met een passer orde brengt in de chaos is zeer oud en de punt in de cirkel is een belangrijk theosofisch-maconniek symbool voor de in de Tolstsaat in Amsterdam. 1925-1325 geopenbaarde godheid. Wat er vanal de straatzijde uitziet als een koepel is dus, omdar de hoogste punt ligt boven het midden van de denkbeeldige cirkel. in feite een koepelsegment. Deze kan worden geinterpreteerd als de neerdaling van de geest naar de stof. die zijn weerkaalsing vindt in een opxlimming van de sto! naar de geest. De rudimentaire vieugeltjes aan weerszijden van de top. bekend van de Vahána. kutinen worden uitgelegd als een benadrukking van dit streven naar het hogere. 21 Vereeniging ‘Tempelbouw' s-Gravennage.ter herinnasng aan Op 21 juni 1951 werd te 's-Gravenhage de Vereeniging «> Konıngzın-Mmoedes ‘Tempelbouw’ opgericht, cen instituut dat uniek was Emina. Motto Zi bouwde aan Je Tempel der binnen de vrijmetselarij en waarvan spoedig kunste- Volmaking 1935-1936 naar-vrijmetselaren door heel het land lid waren. te JG WIEBENGA ontwerp voor een Dank Op hel Lange Voornout in stilo G Wiedenga) De meesten onder hen waren architect. maar er waren ook musici, schilders. beeldhouwers en cen enkele cincast. Het streven van de vereniging werd omschreven als ‘De Vrijmetsetarij door de Kunst te dienen en de Kunst door de Vrijmetselarij’ Het initiatiet was genomen door de architecten Henk Wegeril (1388- 1963) en Jan Wiis (1891-1972). De laatste is vooral $> % bekend geworden door zijn vroege betrokkenheid bij lan Gerko Wichenga binding meer had. Zijn werk kan worden omschreven gezelschap. waarın voora! Wiebenga opvall, die als cen als een soort kubo-expressionisme, dat men vaker in bij uitstek meuwzakelike architect geldt 's-Gravenhage aantrelt, onder andere ook bij Wegerit. De genoemde twee Hagenaars vormden met hun Amsterdamse collega Herman Baanders het bestuur 4> “ Malte de constructeur van bet Nreuwe Bouwen, De Stijl, waarmee hij echter in deze jaren geen directe (1886-1974) Kortom een bont Een ontwerp van Wiebenga waarin de maconnicke symbolhek evident is. Is zijn mer ven tweede prijs bekroonde mzending op ven prijskamp die Tempelvan Tempelbouw” Wils. die in 1929 vrijmetselaar was bouw in 1953 uitschreel voor ces bank op het Lange geworden. was Werk meester (voorzitter). Baanders en Voerhout te s-Gravenbage, ter herinnering aan Wegerif, van wie de eerste al omstreeks 1900 en de Koningin-moeder Emma talb. 21) Wiebenga’s inzending tweede in 1909 tol de vrijmetselarij was toegetreden, had als motto meegekregen Zi; bouwde aan de Tempet waren respectievelijk Beheerder der Metalen (penningder Volmaking"+* Het ontwerp bestond uit cen witte meester) en Schrijver {secretaris). Baanders was met kubus op ven dambordpatroon van zwarte en witte Jan Hessel de Groot, een ander lid van het eerste uur, tegcl» degene die binnen de vereniging de nadruk legde op het verband tussen vrijmetselarij en goddelijke geometric. Het embleem van de vereniging, samengesteld uit een groen vierkant, een blauwe cirkel en cen rode gelijkzijdige drichuek. was ontworpen door De Groot, die binnen een jaar na de oprichting overleed.48 Andere architect-leden waren. om de bekendsten te noemen, naast Gerrit Jan Rutgers. Willem Kromhout (1864. 1940). die al zeer Jang in de vrijmetselarij actief was en in 1904 het Amsterdamse lugegebuuw aan de VundelStraat ontworpen had. Dirk Heineke (1878-1947) en Jan Baanders (1884-1966). die voordien tot de Amsterdamse School gerekend konden worden. Lodewijk H.E. van Hylckama Vlieg (1870-1954) - oudleerling van de Vahäna-cursus -. Chr. B. Posthumus Meyjes jr. (18931975) - voormalig medewerker van De Bazel -. en ten 44 De maquette 15 dlgebeeld in het o1gaan dan de vereniging De Tempel 111923-1924) p 14 Ledan (1955). pp 229-245 Jaarversiagen an maand: van fa va) Relgieuze Tempel waren cane geraadpleega in ge bebhalheek van de Negerlangse Orde van Vrnmetselaren ander het Gract anderen de sctuldes Janus de Winter de s181- berichlen van de vereniging kunnen worden Kufhstendar Herman Hana, Je kunsthissarigus Ocsten te 's-Gravennage. De vereniging bestaat Veillem van 3er Fruym de chrstosoct Matnieu Nog steeds Onder de naam Sticnting Ritus en Tempeltouw. maar leidt thans een simmeraad bestaan Met dank aan 2 Croiset van Uchelen. archivaris van de Orca van Vrimetselaren Sensenmaeke:s de hoogleraar theclagre GA van gen Bergh van Eysinge ce preaıkänte Annie Mankes-Zermmike de parapsycholoco WHC Tennactt de vrudenxer Fetus Ortt en de Hleratoran 35 J JK 1981 p.78) Benalve de in de tekst gencemae Molen3ar “an der Zakzigkneig.2n Godaeiyk nent Huats tro centi one jempslın ve Tolstra 31 ın Amstargam PH i\Vergstijk € Sicixamp Ad Dekkers s-Gravenhage Fensyurg en Mens: Byrel “ones fa BA 10-19 46 A Vigehus 11:19231 29 Fempeiccun 1351-1936 (Rotieroam 1936} (uilgave van de vereniging Tempelbouw bi] het aınde van Nel eerste lusirumi AH Wegerif, Da Tempel ['5-Gravennage) 1948 pn 78-98 istudieblad summer 10 van de Sticnring Ritus sn Tempelbouw; AH Wegerit SO jaren en 24 jaren Then itydschntt voor learhing-vrumetselaren) Douw de compon.st Willen Puyper de kunit- Mmstoricus Willem van cer Pluym. de ialtersundiga De Theosotiscne Temper De Amstandamse Gids 7 (1921-1932, p 99 47 RAJ Baanders Ad Wagsrif J Wes [en anderen). architectan waren oncer anderen lid van Tampet- 3 JL Waich. da parapsycnoloog W nm C Tenhaefi de directeur van de Leercamse Giastabriek PM Cocnius. de bezidhouwers Johan Werineim en Fre Jeltsema, de scnilder Herman Heyenbrock de glazenier Max Nauta en de nuidarts en verzamelaar van beeidenge kunst WH J. Lauring 48 Afaandbericht Temoeibouw. 1 april 1932 po u-5 49 Meañgdbonunt Fempeicouw. 20 maart 1936.9 211. Zie 00x Tempeloouw 1931-1938, op.cit.tnoat

Jong Hotiand nummer 5 J WILS tempelaankieding voor Ge vrijmetselaarsicoe Sientium in Delft, 1930 tocrsprankeilyke situatte, collectie Nederlandse Orde van Vrymetselaren onder hel Groot RE | Costan ta's-Gravennage) oi ! Ì f° gs RE, Vr un cf z el. tae tb ¡ i : i ine. de sa, vn.‘ . 1 i Ne ses nee Hee 23 ret HAJ BAANDERS, agite Y E mu, 2 i prose” en ee eo oe al ee risslegessd cntverplekeningen voor tempelsankledıng vocr de vrymetseiaars- Ingewijden zal duidelijk zijn dat hier de inrichting van tempel iets anders is dan een logegebouw, namelijk de Icye Concordia Res Parvae de vrijmetselaarstempel als uitgangspunt was genomen ruimte waarin een loge samenkomt. en dat het dus Crescunt in Sneek, 1933-1938 in het bijzonder de kubieke steen’ en de 'mozaieke binnenhuisarchitectuur beteeft Wils ontwierp in 1950 icoleche Gemesnlearchief vioer Amsterdam) zo'n tempelaankleding voor de loge Silentium'te Delft, In hoeverre macomnieke symbolick een rol speelt in die opviel doordat was afgezien van het gebruikelijke de protane architectuur van leden van'Tempelbou 'is tongewell (afb. 22}, Bovendien was er de grote aandacht nader onderzuck wuard. Als het pand van de verzekevoor de expressieve mogelijkheden van viakken en ringsmaatschappij Olveh (1950-1931) in 's-Gravenbage lijnen, die ook Wils' overige werk karakteriseert. van Jan Wils in cen maandbericht van de vereniging Meer gewicht had de tempel voor de loge ‘Concordia beschreven wordt als cen 'geestvol bouwwerk, dat inder- Res Parvae Crescunt' (afb. 25), die van 1933 tot en met daad onze heginseten in materie uitgedruke in zich 1938 onder leiding van Herman Baanders te Sneek tot draagt 30, wekt dat bepaalde verwachtingen, net zoals de stand kwam. omdat deze tot ver na de Tweede Wereldkubieke steen die op de torennok van Wegerifs Willemsvorlog uitgangspunt zou blijven voor andere Nederparktlat (1928-1950) m's-Gravenhage prijkt Dat de landse lempels. Daarbij werd van Baanders’ Haagse Kunstkring - met Wils en Wegerif als bestuursinterpretatie met wezenlijk algeweken leden van de architectuuraldeling - aan het cind van de In de tempel te Sneek werd beoogd de kosmos te symjaren dertig cen pentagram als embleem koos, wijsterop boliseren door middel van een complex gulden-snededat de maconnieke schoonhcidsnormen in het Haagse systeem van pentagons. peniagrammen, cirkeis en viermilieu in elk geval veel aanhang hadden.5! kanten. Veelbetekend is dat - met uitzondering van de De leden van 'Tempelbouw' streelden zichzelf met de gedachte dat zi] cen draad hadden opgepakt die met het rituele standaardinventaris - werd algezien van cen symbolische detaillering, omdat de ruimte voor zichzelf stof van ceuwen was bedekt. Zi voclden zich de erfdiende te spreken en men het spiriluele moest ervaren genamen van grote bouwmeesters ull grote tijden. door de kosmische verhoudingen te ondergaan 32 Toch hebben zi) bewust gezocht naar stijlvernieuwing. De vereniving had een belangrijke adviserende taak De activiteiten van vrijmetselaar-architecten lijken m de Er werd in Nederland geen vrijmetseliarstempe! jaren dertig aan de buitenwereld ontgaan te zijn - of gebouwd zonder dat dit binnen “Tempelbouw” werd misschien werden ze moedwillig genegeerd. Toen Jan de besproken In de erisisjaren was ook het bekende Meijer bij voorbeeld in 1936 in Bonzekundig Weekblad maconmicke streven naar onderling hulpbetoon van Architectura de goddelijk reglementerende eigenbelang. Zu was er cen commissie voor arbeidsbemidschappen van de geometric weer eens aan de orde deling en kan worden opgemerkt dat de bierbrouwer stelde, werd daarop lauw vereageerd®3. terwijl door de H.P Heineken, kunstlievend lid, architecten als Wegerit redactie alle inkomende discussie werd geretourneerd en Kromhout belangrijke opdrachten toespeelde. en dat en vervolgens doorgezwegen 3+ Religicus-kasmologthet kunstlievend lid G J. Droste, de cacao- en chocoladesche verwijzingen werden steeds meer prijsgegeven ten fabrikant, al zijn bedrijispanden en tabrieken diet gunste van rationalistische referenties Men meende dat ontwerpen door het werkend lid Johannes van Noppen geéxalteerde praatjes over ‘de bekommering van het (1876-1947). terwijl hij door de tilmpionter } C Mol geweten in de nauwkeurige uitvoering der aangeganı. (1890-1954). een ander hd van Tempelbouw” in 1955 de verbintenis met God’. zoals De Meijer de taak van de - in zijn soort - beroemde Drostefibn liet maken, architect had omschreven. eerder thuishoorden in een Van de vrijmetselaarstempels die in deze jaren werden 55 kerkeblaadje dan in een vaktijdschrift. gebouwd verdienen er twee speciale vermeiding Hierby moet worden opgemerkt dat een vrıjmeiselaars- 50 Masndbericht Tempelbouw. I augustus 1332, idem 51 Foortenaar Gp cit. Inoot ") pp 48-49 pp 36 52 Over de ontwerpen van Wils en Baancers Architectura 57 (19361 Tempelbouw 1931-1935. op.cit. inoût 47) pp 17, 34-37, Wegerit, De Tempel, op cit tncat 47) 53 J.de Meyer Perceal lod pp.79-83 Van Kempso, Böuwkunaug Weekbiad Architectura, 5741936) pp 449-450 54 Grief van J C. Siebos Hesrengracht te Amsterdam Bouwkundtg Weexblad Architectura. 57 (1936), pp 146-151 Scnemas en Muziek’ Bouwkundig Weekblad pp 373-376, idem Wederwoord op de beschouwing van den near geen Kans krijgt om op De Meijers artikeign in te haken recen waarom hy voor het lhamaatscnar van AetAverder bedankt 55 HW van Kempen, ‘Schema 3. bouwkunst en Muziek’ Bouwkundig Weekblad Architectura, 57 (1936). pp 437-439 Gem Schema’s bouwkunst en muziek?’ Bauwkund:g Weskbiad Architectura. 57 (19205,