Die ontstaan van die natuurregsleer in die geregtigheidsdenke van vroee Griekse natuurfilosowe

ASSIS LL. S. Air. J. Philos. 1998, 17(1) S. Afr. J. Philos. 1998, 17(1) Die ontstaan van die natuurregsleer in die geregtigheidsdenke van vroeé Griekse natuurfilosowe 23 ‘regverdig’ is en of die reg soos wat dit is, ook is soos dit idealitér behoort te wees — of die lex lata en die lex ferenda met ander woorde saamval. Daar was deur die eeue verskillende variasies op dié natuurregstema. In die regspositivistiese tradisie, daarenteen, is slegs die lex lata regswetenskaplik ter Lourens du Plessis sake. Spekulasies oor wat de lege ferenda hoort, is subjektief en dus (regs-)wetenskaplik onverantwoord. Ook hierdie tema het variasies, sommige waarvan die opkoms van filo- Departement Publiekreg, Universiteit van Stellenbosch, Privaatsak X1, sofiese positivisme teen die helfte van die vorige eeu, lank vooruit was. Matieland 7602, Suid-Afrika In hierdie artikel word die oorsprong van die natuurregsgedagte (as grondslag van ’n regsfilosofiese epog) in die denke van enkele vrocé Griekse natuurfilosowe verken. Die Ontvang Januarie 1997; hersien September 1997 wisselwerking tussen persepsies van eensdeels die natuur(-orde) an sich en andersdeels The genesis of the doctrine of natural law in the early Greek natural ‘geesteswaardes’ wat 'n regsorde as ‘regverdig’ stempel, word ook ondersoek. Natuurreg, philosophers’ thinking on justice. This article traces the (possible) origins selfs in sy oorspronklike betekenis, dui nie op bloot 'n ‘buitemenslike’ of ‘buitegeeste- — in early Greek natural philosophy — of the epoch of natural law in Western like’ orde (van natuurwette en -formules) nie. Die vroeé Griekse natuurfilosowe se opvatlegal thought. The views on justice of certain natural philosophers, i.c. tings oor reg en geregtighcid was inderdaad natuurwetmatig georiénteer — en dit het waar- Anaximander, the Pythagoreans and Heraclitus, are analysed and compared skynlik aan die natuurreg sy naam besorg — maar hulle het mens en natuur (en to the classical natural law thinking of the Stoics. Although only Heraclitus’ samelewing en natuur) nie as entiteite vreemd aan mekaar hanteer nie: die ‘natuurlike’ en thinking on justice shows all the characteristics of this classical doctrine of ‘geestelike’ dimensies van reg en geregtigheid was twee kante van dieselfde munt. Die natural law, the ideas of other philosophers are unmistakably antecedent to aanknopingspunte wat hulle in hul denke by die natuurorde gevind het, het met ander the ideas of the Stoics. To this extent it can indeed be stated that natural law woorde nie in ’n natuurwetenskaplik-afgetrokke fiksasie op die natuur an sich resulteer thinking in the Western tradition essentially finds its origins in the early nie. So is die weg gebaan vir die Westerse natuurregsleer om as ’n waarderegsleer te Greek natural philosophy. ontwikkel. Die voormelde tendense sal aan die hand van die denke van figure so uiteenlopend soos Anaximandros, die Pitagoreérs en Herakleitos illustreer word. In hierdie artikel word die (moontlike) natuurfilosofiese oorsprong van die Die natuurregsdenke van hierdie denkers word met die klassiek-Stoïsynse natuurregsleer natuurregscpog in die Westerse regsdenke ondersoek. Die geregtigheidsvergelyk ten einde, in die lig van die sentraliteit van die laasgenoemde model in die Wesdenke van sekere vroeë Griekse natuurfilosowe, met name Anaximandros, terse regsdenke, hulle blywende regsfilosofiese bydrae so goed moontlik te probeer peil. die Pitagorcérs en Herakleitos, word ondersoek en dan vergelyk met dic klassieke natuurregsdenke van die Stoisyne. Hoewel slegs die gcregtig- 2. Enkele illustrasies van natuurfilosofiese regsdenke heidsdenke van Herakleitos al die kenmerke van die klassieke natuur- 2.1 Agtergrond regsleer vertoon, is die idees van die ander natuurfilosowe onmiskenbaar Natuurfilosofiese denke het teen ongeveer die sesde eeu voor Christus ’n hoogtepunt voorlopers tot die idees van die Stoïsyne. In dié mate kan met reg konstateer bereik. Die filosofieë van “n hele aantal denkers en denkskole hoort hieronder tuis: word dat die natuurregsdenke in die Westerse tradisie van essensieel - natuurfilosofiese oorsprong is. die Miletiese (of loniese) skool met Thales (circa 624-545 v.C.), Anaximandros (circa 610-547 v.C.) en Anaximenes (hoogtepunt circa 546 v.C.) as belangrike eksponente: 1. Oriéntering - R. McKeon (1990: 127-128) onderskei tussen kousale en epogale geskiedbeskouings. — Die eersgenoemde sien geskiedenis as 'n ketting van gebeure wat die een uit die ander die skool van Pitagoras van Samos (circa 570-504 v.C.); die Eleatiese skool' met Xenophanes (circa 580-490 v.C.), Parmenides (gebore circa 515 v.C.) en Zeno (gebore circa 490 v.C.) as vernaamste eksponente; voortvloei; die laasgenoemde konsentreer op geskiedenis as saamgestel uit verskillende epogge (soos Hellenisme, barok, verligting, romantiek ensovoorts) elk met 'n eie homo- ~ Herakleitos van Efese (circa 540-480 v.C.) en gene kultuurstruktuur. Volgens hierdie geskiedskrywingsmodel sal die oorheersende - ‘n groep denkers uit die vyfde eeu voor Christus, waaronder Empedokles van Agrigentum (gebore circa 500 v.C.), Anaxagoras van Klazomenai (gebore circa 500 v.C.) en die atomiste, Leukippos (lewensloop onbekend) en Demokritos van Abdera epogge in die ontplooiing van die Westerse regsdenke sedert die antieke, natuurreg en regspositivisme wees. (circa 470-360 v.C.).* Natuurregsdenke poneer die bestaan van algemeen-geldende waardes naas ‘die reg Die antiek Griekse beskawing word, soos sovele ander beskawings in hulle beginfase, deur ’n noue interafhanklikheid en interaksie tussen mens en natuur gekenmerk, wat (min soos wat dit is’ (die lex lata). Hierdie waardes is meetroedes (oftewel 'n lex ferenda) wat help bepaal of die geldende (positiewe) reg op ’n gegewe tydstip, ‘goed’, ‘in orde’of

of meer agtereenvolgend) in natuuraanbidding, mitologiserende verklarings van natuurverskynsels en -kragte en "n studie van die natuur (en ‘n filosofiese verklarings vir natuurverskynsels) manifesteer. Hierdie laaste fase put, soos Aristoteles (in sy Merafisika 982b) verduidelik, stukrag uit verwondering. Uit ’n studie van die vroeé Griekse natuurdenke word dit duidelik dat filosofie aanvanklik ’n omvattende sisteem van kennis was en dat verskillende (hedendaagse) vakwetenskappe (66k natuurwetenskappe) daaruit ontwikkel het. Dit, beweer McKeon (1990: 130), is wat *n kousale geskiedenis van die filosofic in clk geval vir ’n mens duidelik maak. Van belang uit ’n regsoogpunt is die natuurfilosowe se ingesteldheid op orde en ewewig in die natuur wat hulle net so op die samelewing toepas en met die reg as 'n sosiale ordeningsverskynsel en geregtigheid as 'n sosiale deug verbind. Sosiale kragte in ’n vreedsame (en regverdige) samelewing is met ander woorde soortgelyk aan ordelike natuurkragte. Het die natuur-filosowe ‘wet en orde’ in die natuur waargeneem en net so op die samelewing toegepas of het hulle die ‘wet en orde’ wat hulle in die samelewing ervaar het, op natuurverskynsels projekteer? Daar is meningsverskil hieroor (Stone 1965: 11 en Vlastos 1947: 83-91 contra Jones 1956: 39-42) maar argumente vir die eersgenoemde moontlikheid lyk die sterkste (Du Plessis 1978: 40-42). Die natuurfilosowe het hulle persepsie van geregtigheid op gelykheid baseer en gelykheid is onder meer verstaan as isonomia of isomoira wat natuurtoestande is. /sonomia is ’n ‘mediese term’ en slaan op die harmonie van kragte in die menslike liggaam wat gocie gesondheid moontlik maak. /somoira dui op 'n ewewig van natuurelemente buite die mens. Vir ’n goeie of gematigde klimaat word byvoorbeeld ’n isomoira van natuurelemente soos hitte en koue of nattigheid en droogte vereis (Vlastos 1947: 58-60; Kahn S. Atr. J. Philos. 1998, 17(1) 25 noem die arché ‘die Oneindige’ (to Apeiron) en sé dat dit alle natuurelemente omvat (Vollenhoven 1950 : 244), met ander woorde ... the opposite powers of cold and heat, moisture and dryness, darkness and light, and also the main portions of the visible world, regarded as embodiments of these universal factors (Kahn 1960: 178). To apeiron is vir Anaximandros die Een, dit wil sé verskillende ‘censgesinde’ natuurelemente in harmonie met mekaar. Baie van hierdie elemente is egter teenoorgesteldes soos hitte en koue, nat en droog of donker en lig. Daarom veronderstel harmonie ook vergelding: die elemente ‘sorteer’ hulleself reélmatig en ordelik ‘uit’ en skei hulle van mekaar af (vgl. ook Aristoteles Metafisika 187a) — hulle betaal, in Anaximandros se woorde. ‘straf en boete aan mekaar’. Daar is nie 'n enkele element wat alléén die arché is nie en daarom geskied daar binne to apeiron geregtigheid: die verskillende ‘oerelemente’ is gelyk en die een oorheers nie die ander nie (Aristoteles Fisika 204b.22). Hierdie gelykheid manifesteer in ’n kosmiese balans: die verskillende elemente vernietig mekaar nie en keer uiteindelik sáám in to apeiron terug (Vlastos 1947: 80-83; Kahn 1960: 186-193), Dit kan ook in die natuur self gesien word: fris dou in die vroeé oggend en bloedige hitte in die middag; wolke (verdampte water) en wind (lug) wat weerlig (vuur) veroorsaak; hitte in die somer en koue in die winter asook winde wat (in Griekeland) in die winter en in die somer uit hoofsaaklik verskillende rigtings waai (Kahn 1960: 184). Anaximandros se natuurordelike persepsie van reg en geregtigheid het besliste morele en politieke implikasies: 60k in die samelewing en in menseverhoudings is geregtigheid ’n aangeleentheid tussen gelykes en werk dit verge/dend, want ‘its settlement involves an equation of compensation to injury’ (Vlastos 1947: 83; vgl. ook Allen 1966: 5). 1960: 189-193). Namate van die veronderstelling uitgegaan is dat die sosiale orde in 'n regverdige samelewing soortgelyk moet wees aan die orde in die natuur, het ’n volledige natuurregsleer uit natuur-filosofiese persepsies van reg en geregtigheid ontwikkel. In ’n volgroeide natuurregsleer word physis (die natuur of natuurorde) en nomos (die samelewingsorde of 2.3 Pitagoras en die Pitagoreérs Pitagoras en sy volgelinge® wat wiskundiges van formaat was,’ het reg en geregtigheid as "n getal uitgedruk. Die wéreldorde is volgens hulle opgebou uit getalle (lamblichus Pythagoras 46: De Vogel 1966: 109 en 118). Dit beteken dat alle verskynsels wat deur positiewe reg) onderskei en dan as (onderskeidelik) ‘ideaal’ en ‘praktyk’ kontrasteer.* In die meeste vroeé natuurfilosowe (behalwe miskien Herakleitos*) se reg- en geregtigheidsdenke word ideaal en praktyk egter nie altyd duidelik onderskei nie. Hierdie denkers is daarom nog nie eksponente van 'n volgroeide natuurregsleer nie. hierdie orde beheers word, as getalle uitgedruk kan word. Die getal 5 is byvoorbeeld die Vervolgens, ter illustrasie, meer oor die reg- en geregtigheids-denke van enkele natuureerste kwadraat van 'n ongelyke getal (d.w.s. 32 of 9) is nie (vgl. Du Plessis 1978: 48). huwelik, want dit is ’n sáámvoeging van die eerste manlike en vroulike getal (Kruger 1976: 12). 'n Deug soos geregtigheid is ook 'n getal (Aristoteles Magna Moralia 1182a 11). Dit is egter nie seker of hierdie getal die eerste kwadraat (d.w.s. 22 of 4) of so nie die filosowe. Die eerste moontlikheid lyk die waarskynlikste.* 2.2 Anaximandros hulle het getalle hoofsaaklik as hulpmiddels in hulle nadenke oor sulke vraagstukke Anaximandros was 'n leerling van Thales, die grondlegger van die Westerse filosofie. Van al sy geskrifte het slegs een fragment uit sy verhandeling Oor die Natuur behoue gebruik (De Vogel 1966: 118, 194 en 226). Hulle was dus nie in die eerste plek matemati- Die Pitagoreérs het grondig in antropologiese en morele vraagstukke belanggestel en gebly. In Engels vertaal lees dit só: ci nie en ook nie natuurfilosowe in dieselfde sin as byvoorbeeld die Mileters of die Eleate nie. Omdat vraagstukke oor die menslike siel — en veral die vraag wat ná die dood met die The source of coming to be for existent things is that into which destruction, too, happens “according to necessity; for they pay penalty and retribution to each other siel gebeur (Diogenes Laertius VIII 36) — hulle intens geinteresseer het, was hulle begaan for their injustice according to the assessment of Time’ (Allen 1966: 3).* Pythagoras 21). Volgens baie natuurfilosowe, en veral die Mileters, het alles uit *n bepaalde oerstof of arché ontstaan: water (Thales), lug (Anaximenes) of vuur (Herakleitos). Anaximandros oor ‘hoe om reg te lewc”. Hulle het dus ’n baie streng morele kode cerbiedig (lamblichus Aristoteles (Ethika Nikomacheia 1132b 26) beweer dat die Pitagoreérs geregtigheid merendecls gesien het as vergelding ooreenkomstig die falio-beginsel — dus: ‘’n oog om

27 ’n oog en "n tand om ‘n tand’ — maar getuienis oor hulle sterk morele ingesteldheid plaas Pitagoras gebruik "n interessante geometriese gelykheidsargument om ’n seksistiese die korrektheid van so ’n bewering onder verdenking. Verdross (1948: 11-12) en De vooroordeel van sy tyd die bodem in te slaan (lamblichus Pythagoras 55). Vroue is naam- Vogel (1966: 104) het eerder gelyk wanneer hulle aanvoer dat die Pitagoreérs na alle lik verbied om heilige dinge te nader pas nadat hulle geslagsgemeenskap gehad het. Piwaarskynlikheid dié ‘wyse manne’ is wat Plato (Gorgias 508a) met die aanvanklike outagoras redeneer dat vroue van nature regverdiger is as mans omdat hulle makliker hulle teurskap van die idee van geometriese gelykheid krediteer. Meetkundig of geometries eiendom in goedertrou met mekaar deel, dit wil sé sonder om op sekerheid soos 'n pand word hierdie gelykheidsvorm soos volg onderaan hierdie bladsy uitgedruk: of 'n getuie aan te dring. Gegee hierdie groter regverdigheid van vroue, sien Pitagoras Die matematiese ekwivalent hiervan is x:y::1:2 of, anders gestel, indien x gelyk is aan 2y, dan is 2x gelyk aan 4y, 3x gelyk aan 6y ensovoorts. Geometriese gelykheid word ook as 'n gelykheidskriterium op intermenslike verhoudinge toegepas: duidelik omskrewe saaklike maatstawwe word ter berciking van 'n geen rede waarom júis hulle (en net hulle) verbied moet word om heilige dinge te nader nadat hulle binne-egtelike geslagsgemeenskap gehad het nie (De Vogel 1966: 133-134). Vroue moet met ander woorde na die maat van hulle regverdigheid van ’n bevooroorvoorafgestelde doel aangewend om mense in verhouding tot (of na die maat van) verdeelde beperking wat die samelewing hulle oplé, bevry word, Dit is ’n heel merkwaardige toegewing indien ’n mens in aanmerking neem dat die Pitagoreërs oor die algemeen skille beperkende eerder as bevrydende lewensreéls voorgeskryf het. in hulle persoonlike kwaliteite of omstandighede verskillend te behandel. Geometriese gelykheid is dus relasionele of verhoudingsmatige gelykheid wat tussen mense differensieer. Diskriminasie op sy beurt is ongeregverdigde differensiasie waar- 2.4 Herakleitos deur gewig gegee word aan persoonlike kwaliteite en omstandighede wat met die oog op Volgens Herakleitos is geregtigheid siryd en oorlog universeel — die vader en koning van die voorafgestelde doel nie ter sake is nie - dit ten koste van die wat wel sodanig ter sake alle dinge (Fragment 53) — en gebeur alles volgens stryd en na noodwendigheid (Fragis — of waardeur probeer word om ’n doel anders as die voorafgestelde doel te verwesenment 80).'° Diké is met ander woorde self Eris en die verskillende elemente wat die lik. Onduidelikheid oor die saaklike maatstawwe of die te bereikte doel sal diskriminasie wéreld daarstel is, juis omdat hulle in harmonie is, in 'n universele stryd (pdlemos) dus bevorder, terwyl duidelikheid dit sal teenwerk.° gewikkel — hulle spreek mekaar teé (Verdross 1958: 10; Guthrie 1962 1: 417 en 448).!! Aristoteles (Politica 1282b-1283a) gee die volgende baie bekende voorbeeld van hoedat die geometriese gelykheidskriterium werk: Indien 'n beter en 'n swakker fluit aan twee fluitspelers (A en B) toebedeel moet word met die doel om fluitspel in die polis te bevorder, behoort die beter fluitspeler die beter fluit te kry. In hierdie voorbeeld is: Vir ’n dialektiese denker soos Herakleitos is teenoorgesteldes tegelykertyd éwe waar en éwe geldig. Die ‘volle waarheid’ lé trouens juis in die paradoks: ~ Every animal is driven to pasture with a blow (Fragment 11). Die son, sou dit sy baan oorskry, sal teruggedwing word deur die Erinneérs wat — dic voorafgestelde doel die bevordering van fluitspel in die polis en — die saaklike maatstaf die kwaliteit van fluitspel; — Die fluitspelers word in verhouding tot hulle vermoè om fluit te speel; — verskillend behandel sodat die een die beter en die ander een die swakker fluit kry. — Indien fluitspeler A die beter fluit sou kry vanweé byvoorbeeld sy afkoms, sy mooi voorkoms of sy ‘politieke kontakte’, is daar teen fluitspeler B gediskrimineer. So ook indien A die beter fluit gekry het om 'n bepaalde politieke figuur se aansien te bevorder (en nie om fluitspel in die polis te bevorder nie). Volgens Herakleitos is die wéreldorde 'n ewiglewende vuur (Fragmente 30 en 64). Om diskriminasie teen te werk, moet dit duidelik wees dat die kwaliteit van fluitspel die saaklike maatstaf en die bevordering van fluitspel in die polis die te bereikte doel maar 'n syns- (’n ‘bestaans-’) maatstaf: — is. handlangers van Diké is (Fragment 94). "n Mens kan geregtigheid ken omdat daar 66k onreg is (Fragment 23). [D]ie snare van die lier en die hand van die speler stry teen mekaar en het musick tot gevolg (Kruger 1976: 7; kyk in hierdie verband Fragment 51) Seewater is skadelik vir mense maar nuttig vir visse (Fragment 61) Vuur is vir hom egter nie die arché op dieselfde manier as wat water dit vir Thales of lug dit vir Anaximenes is nie — vuur is die Logos en hierdie Logos is nie 'n oerstof nie, All things are an equal exchange for fire and fire for all things, as goods are for gold and gold for goods (Fragment 90),'* Vuur-as-Logos bepaal derhalwe hoedanig alles is en hoedat gebeure verloop (Fragment |). Vuur is egter ook onstoflik en veral nie-konstant. Met vuur as maatstaf vir alles word een van die sleutelstellings in Herakleitos se filosofie derhalwe onderstreep: panta rhei — alles vloei. Niks bly met ander woorde konstant nie. Selfs kosmogenese is stryd en kontradiksie, want alles begin deurdat vuur in sy kontras, see of water, omslaan. Water divergeer dan weer in twee verdere kontraste, te wete gloedlug en aarde (Fragment 31; kyk ook Vollenhoven 1950: 67-73; Vlastos 1947: 67). Dog, te midde (en júís as gevolg) van hierdie stryd, ‘the measure will be kept’ (Vlastos 1947: 67) want, sé Herakleitos op n ander plek, die pad 6p en die pad af is een en dieselfde pad (Fragment 60).

29 Vir Herakleitos bestaan die volle waarheid in paradokse, want hy kyk dieper as voor Dit is tegelyk egter ook regulatief: Dit skryf voor hoedat die nomoi behöört te wees. die hand liggende natuurwerklikhede en hy ontdek sò *n omvattende synsgeheel (ta onta). Hy dink daarom ook na oor werklikhede wat nie empiries waargencem kan word nie. Herakleitos se synsleer of ontologie het dus "n oorwegend geestelike inslag (Munitz 1967: 237-244; Macintyre 1967: 542-543; Rosen 1973: 535-554; Hartman 1949: 6; Du Plessis Wie verstandig wil praat moct méér nog as wat die polis op sy nomoi steun hom of haar 1978: 52 vn. 24). Sy dieper kyk op sake laat hom voorts sien dat daar ’n verborge goddelike orde moet wees (’n nomos theios) wat die Logos voortbring. Dit is “n verborge orde want ‘[t]he real constitution of things is accustomed to hide itself (Fragment 123) en ‘[a]n unapparent connection is stronger that an apparent’ (Fragment 54). Die Logos-maatstaf sélf kan nie heeltemal deurgrond word nic (fragment 1). Dit kan egter diep in die menslike siel (psyché) ten dele geken word (Fragmente 45 en 115). Die ewige Logos is, volgens Herakleitos, ook regverdig (Fragment 102) omdat dit dic ontiese stryd in stand hou en nie ten spyte daarvan nie. Volgens Cleve (1973 1: 80-81) maak die volgende parafrase van Fragment 80 dit duidelik: op die nomas theios verlaat. Die klem hier is op die groter krag ~ die volmaakte oppermag — van die nomos theios/Logos. Gemeet aan hierdie maatstaf is die nomoi gebrekkig en die krag wat daaraan ontleen kan word ontoereikend (Cleve 1973 I: 92-93). Nomoi kan egter ‘beter’ of volmaakter word namate hulle na die nomos theios/Logos - wat 66k die geregtigheidsmaastaf is (Fragment 102) - geyk word. Of nomoi regverdig is, hang dus daarvan af of hulle aan die regulatiewe eise van hierdie hoogste maatstaf voldoen. 3. Die natuurfilosowe en die die klassieke natuurregsleer 3.1 Waarom ‘klassieke’ natuurregsleer Een manier om te bepaal hoe ‘tipies natuurregtelik’ die vrocé natuurfilosowe die verhouding tussen ideaalreg en positiewe reg sien, is om hulle sienings met die klassicke natuurregsleer van die Stoïsyne te vergelyk. Daar is veral drie redes waarom die Stoïsynse versie One ought to understand the Xynós!* as (now) being war, and (peace-loving) justice as (now) being (unjust) strife, and all things as (now) coming about by way of van die natuurregsleer ‘klassiek' is: strife and compulsion. tuurlik omstrede want die natuurregsgedagte het deur die eeue in verskillende gestaltes bly 3.1.1 Dit is ‘n volgroeide natuurregsleer. Té letterlik geneem, is die term ‘volgroeid’ na- Anders as vir byvoorbeeld Anaximandros is stryd vir Herakleitos dus nie onreg wat ongedaan gemaak of ‘vergeld’ hoef te word nie: stryd is reg, stryd is geregtigheid; alleen stryd verseker orde en harmonie. Stryd verseker ook gelykheid. Herakleitos gebruik egter nie terme soos ‘gelyk’ of ‘gelykheid’ om die idee van ewewig of ewemaat uit te druk nie. Hy sé eerder dat alles één is (Fragment 50) en met een bedoel hy een en dieselfde (Vlastos 1947: 69-71) — soos die Logos terselfdertyd dag-én-nag, winter-én-somer, oorlog-éngroei (en dit ontwikkel steeds). Die Stoïsynse natuurregsleer verteenwoordig egter 'n kulvrede of versadiging-én-honger is (Fragment 67). byvoorbeeld as ’n ordelike uitdrukking van die skepperwil van God beskryf (Augustinus De Civitate Dei 19.12; Thomas van Aquino Summa Theologica 1.2.q93.a3 ad 2um en Jean Calvin Commentarius in Epistolam Pauli ad Romanos 1:19-20 en veral 2:14-15). Herakleitos se ontologie het bepaalde implikasies vir die regs- en politieke lewe. In Fragment 102 sé hy byvoorbeeld dat die Logos slegs geregtigheid ken en dat onreg van menslike oorsprong is. Hy kontrasteer per implikasie dus die maat waarmee mense meet met die onbetwistelik gesaghebbende Logos-maatstaf. Dit is kenmerkend van ’n volgroeide natuurregsleer. In Fragment 53 bestempel hy oorlog as die vader en koning van alle dinge wat sommige wesens as gode en ander as mense en sommige mense weer as slawe en ander as vrymense uitwys. Klasseverskille ontstaan met ander woorde onvermydelik en ‘ordelik’ uit geregtigheid-as-stryd. Hierdie voorkeur vir aristokrasie is tipies van Herakleitos. Hy was hovaardig en trots en het op ‘minderes’ neergesien.'* Fragment 114 is ryk aan regsbetekenis: Those who speak with sense must rely on what is common to all, as the city must rely on its law, and with much greater reliance: for all the laws of men are nourished by one law, the divine law; for it has as much power as it wishes and is sufficient for all and is stil! left over. Hierdie uitspraak verwys primér na die oppergesag van die goddelike wet, die nomos theios, soos vergestalt in die Logos-maatstaf (Cleve 1973 1: 92). Wie verstandig wil praat, sé Herakleitos, moet op die Logos Xynós steun in ‘n sterker mate as wat die staat op sy nomoi steun want die nomoi word deur die nomos theios bepaal en trouens daarin gekoester. Die nomos theios/Logos ste! met ander woorde die nomoi daar: die goddelike wet is die konstitutiewe bestaansgrond vir mensgemaakte wette. minasiepunt van bepaalde denkontwikkelings in die antieke natuurregsepog. 3.1.2 Dit vorm 'n duidelik herkenbare basis vir ontwikkelings in die natuurregsdenke oor 'n tydperk van meer as 1600jaar. Natuurregsmodelle uit die patristiek, die Middeleeue en die vroeé reformasie lyk struktureel baie op die Stoïsynse model. Stoïsynse idees word egter matig ‘gekersten’ deur dit met Christelike inhoude te vul. Die natuurreg word 3.1.3 Dit is ‘n standaard in terme waarvan histories veelseggende wendings in die natuurregsdenke beskryf kan word. Een so 'n wending was die verplasing van die oorsprong van die natuurreg vanaf ’n universele orde buite die mens na die menslike rede (kyk bv. Hugo de Groot Prolegomena: De Jure Belli ac Pacis 6). Hierdie wending het teen ongeveer die sestiende eeu begin, het die moderne regsdenke ingelui en vorm die grondslag van die hedendaagse menseregteleer. 'n Ander belangrike wending, duidelik deur die twintigste eeuse irrasionalisme geinspireer, was die bevraagtekening van die onveranderlikheid en algemeen-geldighcid van die natuurreg as ideaalreg. Gustav Radbruch (1878-1949) ontken byvoorbeeld nie die ideaaltipiese karakter van die natuurreg nie maar verkies 'n 'Naturrecht mit wechselndem Inhalt’ bo een wat as ‘allgemeingiiltig und unwandelbar’ beskou word (Radbruch 1959: 20). In 'n neutedop dus: indien die klassieke natuurregsleer deur die denke van die vroeé Griekse natuurfilosowe beinvioed is, sal dit, vanweé die historiese sentraliteit van die eersgenoemde, ook waar wees van alle regsdenke in die raamwerk van die Westerse naturregsepog. 3.2 Die Stoisynse natuurregsleer in voélvlug is Lt Die Stoïsvne se antalacia sumon

gedra deur 'n Logos-motief. Die Stoisynse Logos is, net soos die van Herakleitos, 'n universele (ontiese) maatstaf van 'n ‘vuuragtig vlugge’ aard. Dit is egter geredeliker kenbaar as die Logos van Herklaitos omdat partikels of ‘sade’ daarvan (/ogoi spermatikoi of populére opvatting (en syns insiens misvatting) van sy tyd, naamlik dat lex est quod populis iuber atque constituir (Knoche 1968: 41). Die hoër orde geld universeel en per se (dit wil sé sonder dat 'n menslike wetgewer vorm daaraan hoef te gee) en is rasioneel rationes seminales) in die menslike rede ingeplant is (Pohlenz 1948: 32-36; Verdross kenbaar. Dit huisves ook ’n sisteem van waardes wat nie noodwendig klaar geformu- 1958: 44-45; Hommes 1972: 27-29). Alles in die werklikheid gebeur oorcenkomstig dic Logos, wat M. Tullius Cicero (106-43 v.C.) later die vera lex recta ratio en Seneca (5 leerde norme hoef te wees nie. Die partisipasie van die menslike rede aan dic Logos of lex aeterna, is 'n merkteken van die simbiose van mens en natuur, Die vroeé natuurfilosowe (kyk par. 2.1) stel mens v.C.-65 n.C.) die {ex aeterna sou noem. Die tydvak waarin die Stoisyne hierdie filosofie ontwikkel — in die evolusie van die en natuur nie teenoor mekaar nie maar dit is tog duidelik dat die natuurorde 'n objektiewe Westerse denke as die Hellenisme bekendstaan in die teken van die militére veroweringsgrootheid buite die mens is, Die begrip ‘natuur’ (physis) het egter nie altyd in die antieke togte van die Macedoniese heerser Alexander III (beter bekend as Alexander die Grote) (356-323 v.C.). Uit Alexander se militére suksesse het 'n hellenisering!? van bykans die hele destyds bekende wéreld gevolg. Hierdeur is die eens streng stadstaatgebonde Griekse regs- en staatsdenkers (veral die Atheners) se lecf- en ervarings-wéreld verruim en het hulle politieke perspektiewe by die grense van die polis begin verbykring. Die polis as politieke konteks — en middelpunt van politieke geborgenheid — begin plek maak vir die kosmopolis (of ‘wéreldstaat’). Dit, tesame met die feit dat die nuwe politieke leefwéreld die speelveld van despote en tiranne word, skep 'n onsekerheid wat die Stoïsyne met hulle ponering van die vastigheid van die universele Logos probeer besweer. en klassieke natuurregsdenke hierdie betekenis nie. Erik Wolf (1954 en 1959) toon voortreflik aan hoedat die betekenis van physis van tydvak tot tydvak en selfs van filosoof tot filosoof varieer. Die Sofis, Protagoras van Abdera (485-411 v.C.), verklaar byvoorbeeld dat die mens die maatstaf is vir alle dinge: van dit wat is, dat dit is en van dit wat nie is nic, dat dit nie is nie (Fragment 1 volgens Diels 1951; vgl. ook Plato Theiathotos 166d). Hierdie stelling verwoord 'n klemverskuiwing weg van die idee van 'n objektiewe ordemaatstaf na ‘n subjektiewe ordebewussyn (Verdross 1958: 15; Berolzheimer 1925: 56-57): physis is nie 'n orde an sich nie maar beteken spesifiek ‘menslike natuur’. Hierdie siening het die Geluk lé, volgens hulle, in ‘n deugdelike lewe soos die Logos "n mens leer. Logos is tegelyk ‘natuur’ én ‘rede’ omdat die menslike rede aan die Logos deel het. Die /ogoi spermatikoi in die rede is trouens bronne van 'n a priori (vóór-empiriese) kennis van wat moreel reg en verkeerd is. Kennis van die Logos (en derhalwe dié leefwyse wat van nature rég is) kenmerk dus die redelike natuur van die sedelike mens (vgl. bv. Kleantes (300-220 v.C.) se Himne aan Zeus in Saunders (Ed.) 1966: 149-150; Diogenes Laertius S.V.F. 1.179a; Sofiste met hulle uitgesproke teenstanders, Sokrates (469-399 v.C.), Plato (427-347 v.C.) en Aristoteles (384-322 v.C.), gemeen. So ook die begeerte om met samelewingsbetrokke denkbeelde en -modelle vorendag te kom (Wolf 1954: 10-20). Die Stoisyne versoen in hulle denke die oorwegend na-tuurfilosofiese en ‘mensfilosofiese’ gedagterigtings: die objektiewe orde geld steeds as maatstaf: omdat die menslike Verdross 1958: 44). rede daaraan partisipeer, het die menslike natuur egter 66k maatstafskwaliteite, Daarom dat Zeno, die vader van Stoïsisme, kan verklaar dat 'n deugdelike lewe "n lewe ooreen- Cicero (De Legibus 3.22.33) beskryf die natuurregsorde as ’n vera lex recta ratio (Un ware reg as hoogste rede’) diffusa in omnes (‘onder alles/almal verdeel’) en waaraan alle (redelike sowel as nie-redelike) wesens deel het. Dit is duursaam, ewig en geldingseffektief. Dit beveel 'n mens om sekere dinge te doen en roep jou op tot diens. Dit verbied komstig die natuur is (Diogenes Laertius S.V.F. 1.179a). Die klassieke Romeinse juriste, soos Gaius en Ulpianus in (onderskeidelik) die tweede en derde eeue na Christus, was meer regspraktisyns as regsfilosowe. Hulle is in hulle denke egter ook bepaalde dinge. Van hierdie maatstaf kan nie afgewyk word en geen volksvergadering kan dit verander nie. Dit is vir alle volke (‘in Rome en Athene’) altyd dieselfde. egter sterk deur die Stoïsisme beinvloed ofskoon hulle nie eksplisiet uitgaan van die Stoisynse natuurregsmodel nie. Hulle lé klem op die aangebore, natuurlike regsgevoel van Wie dit nie gehoorsaam nie, minag die menslike natuur. Die faset van die vera lex ratio wat vir spesifiek redelike wesens geld, noem Cicero die /ex naturalis (De Legibus 1.5.18) en dit is dan die natuurreg in die eintlike sin van die woord. Opsommend kan natuurreg, aan die hand van die klassieke natuurregsleer, so tipeer die mens (Van Oven 1948: 1-2) en vereenselwig natuurlikheid met redelikheid oftewel gesonde verstand (‘common sense’). Hierin herken "n mens die Stoïsynse opvatting dat die natuur ’n mens leer wat reg en verkeerd is. Daar is meningsverskil oor die vraag of — en, indien wel, tot watter mate ~ hierdie siening steeds die gesag van ’n objektiewe natuurregsword: orde veronderstel (vgl. bv. Voigt 1966: 332 contra Schulz 1936: 35). Daar is egter in die Dit is ’n wetsorde (Logos of lex aeierna) waaraan tydelike of positiewe ordes gemeet word, wat per se en universeel geld en wat redelik/rasioneel en a priori/ voor-empiries kenbaar is omdat ‘sade’ (/ogoi spermatikoi of rationes seminales) praktiese adviese van die klassieke juriste baie voorbeelde van oplos-sings vir probleme wat hulle as “die regverdigste’ beskou gewoon omdat sulke oplossings in ooreenstemming met die natuur (en dus ‘gesonde verstand’) is (Du Plessis 1978: 148-152; Levy 1948: 6-7 en daarvan in die menslike rede ingeplant is. Met verwysing na hierdie kernagtige tipering, en mede ter toeligting van die stellings in 3.1.1-3.1.3 hierbo, kan die volgende oor die kenmerke van die klassieke natuurregsleer gesé word. 3.2.1 Daar bestaan 'n hoër orde naas en benewens positiewe (mensgemaakte) ordes. - Cicero formuleer sy siening oor die vera lex recta ratio byvoorbeeld in reaksie op ‘n 31 me r 16-19). Baie van hierdie opinies is opgeneem in die Corpus furis Civilis, keiser Justinianus se omvattende kodifikasie van die Romeinse reg wat uit die sesde eeu na Christus dateer, en het so deel geword van waarskynlik die invloedrykste historiese geskrif in die evolusie van die Wes-Europese regswetenskap. Die Stoïsynse natuurregsleer het derhalwe nie slegs die uitgebreide filosofiese invloed gehad waarop voorheen in 3.1.2 hierbo gewys is nie, maar het ook in die regswetenskap verreikende effek gehad.

3.2.2 Positiewe regsordes word nie alleen van die natuurregsorde onderskei nie maar word ook daarmee kontrasieer - sö dat dit duidelik is dat die natuurregsorde ideaal en positiewe regsordes ‘praktyk’ is. Die Sofiste was die eerste om hierdie skeidslyn skerp te 4.2 Anaximandros en die Pitagoreérs kontrast eer nie duidelik die natuurregsorde en mensgemaakte ordes nie. Herakleitos doen dit wel in Fragment 114 wanneer hy die oppergesag van die nomos theios in vergelyking trek. As swerwers van stad tot stad het hulle nie alleen onder die indruk gekom van hoe relatief positiewe regsordes is nie maar kon hulle ook, as eksponente van die Aufklärung van die antieke, krities teenoor regsinstellings staan (Verdross 1958: 16; Untersteiner 1954: 321-324). Teenoor hierdie gebrekkige ordes en instellings het hulle, net soos die Stoïsyne, physis as maatstaf en ideaal gestel. Dit verklaar die volgende kenmerk van die 4. Slotperspektiewe: hoe ‘klassiek’ is die vroeé natuurfilosowe se naturregsbeskouings? Die natuurregsdimensie in die geregtigheidsdenke van die vroeé natuurfilosowe wat in paragraaf 2 hierbo bespreek is, word ten slotte kortliks met die klassieke natuurregsleer, soos in die vorige paragraaf tipeer, vergelyk. 4.1 Al die natuurfilosowe wat bespreek is, erken die bestaan van 'n universele orde wat sonder menslike toedoen geld. Vir Anaximandros konstitueer to Aperion self die orde; vir die Pitagoreérs is dit 'n orde van getalle en vir Herakleitos is dit die Logos. In aldrie gevalle dien die orde ook as model en voorbeeld van wat behoort — het dit met ander woorde regulatiewe waarde. Dit is egter nie altyd ewe duidelik in welke mate hierdie orde ook konstitutief — en dus "n ontiese bestaansvoorwaarde vir positiewe regs- en staatsordes word gekoester deur en put krag uit die nomos theios. Oor Anaximandros en die Pitagoreérs is daar voorts nie genoeg inligting beskikbaar om te kan sé hoedat hulle meen 'n mens tot kennis van die natuurregsorde kom nie. Herakleitos, daarenteen, stel dit duidelik dat die Logos rasioneel — diép in die menslike psyché (Fragmente 45 en 115) — geken kan word. Vir Herakleitos (soos ook vir die Stoïsyne) is hierdie kennis egter slegs ten dele. daar ’n noodsaaklike verband tussen die per se geldende. universele orde en die tyd- en plekgebonde menslik Omdat Herakleitos hierdie ordes kontrasteer, is e cale die verband wat hy tussen hulle lè te soos in die klassieke natuurregsleer) 'n verband wat as’t ware hersmee word. Hy kontrasteer die twee ordes en lé terselfdertyd ’n noue verband tussen hulle. in een en dieselfde relatief kort fragment, naamlik Fragment 114. 4.4 Omdat die verhouding natuurregpositiewe reg vir selfs die natuurfilosowe wat die twee soorte ordes nie duidelik kontrasteer nie, met die relasie is die natuurreg in beginsel vir hulle essensie en positiew model-praktyk'® korreleer e regsordes eksistensie. Dit is egter nie duidelik geartikuleerd so nie en tot watter mate hulle in essensie-eksistensieterme oor die verhouding model-praktyk nagedink het, is nie moontlik om te sé nie. Uit die voorgaande kernagtige vergelyking is dit duidelik dat Herakleito s se natuurregsleer al die kenmerke van die volgroeide klassieke natuurreg sleer vertoon. Dit beteken nie dat Herakleitos die enigste natuurfilosoof was wat as ‘voorganger’ aan die klassiekStoïsynse natuurregsleer beslag help gee het nie — inteendeel . Daar is genoeg in die denke van ander natuurfilosowe wat ’n mens met veiligheid kan laat konkludeer dat die natuurregsgedagte in die Westerse geregtigheidsdenke van essensicel natuurfilosofiese oorsprong is. Dit beteken dat die moderne natuurwetenskappe en die regswetenskap (veral met betrekking tot 'n ‘geestelike’ kernwaarde soos geregtigh eid), wysgerig-histories 'n gemeenskaplike groeibodem het. In die lig van hedendaa gse vervreemdings van hierdie twee wetenskapsgenres, wat die reél eerder as die uitsonder ing skyn te wees, merkwaardige ontdekking. is dit 'n | Summary This article traces the origins of the epoch of natural law in Western legal thought, early Greek natural philosophy. The views on Justice of natural in philosophers Anas mander, the Pythago-reans and Heraclitus in particular, are anlysed and compared to the classical natural law thinking of the Stoics. This latter model has become three reasons: “classical” for It is a fully-grown doctrine of natural law. - is nie. In die geval van Anaximandros en die Pitagoreérs is inligting hieroor gewoon ontoereikend. Dit wil egter tog lyk asof Herakleitos in Fragment 114 uitgaan van die veronderstelling dat die Logos bestaansvoorwaarde vir die nomoi is: die laasgenoemdes i 4,3 Vir al die natuurfilosowe wat bespreek is, bestaan kenmerk van alle vorme van natuurregsdenke deur die eeue. Omdat klassieke natuurregsdenke essensie-denke is, word deduksie veelal gebruik om uit die algemene beginsels van die natuurreg, norme of (gedrags-)voorskrifte vir besondere, konkrete situasies af te lei. die burgery behoort vi die re te veg soos vir die stadsmuur (Fragment 44). 3.2.3 Die verband tussen die natuurregsorde en positiewe regs-ordes word, nadat hulle aanvanklik gekontrasteer is, hérsmee want die waardes wat in positiewe regsordes verwesenlik moet word, lé in die natuurregsorde beslote. Anders gestel: klassieke natuurregsdenkers skei nie reg en moraal (of regswetenskap en etiek) nie. Laasgenoemde is 'n maatstaf kan wees. met menslike nomoi konstateer Tyd- en plekgebonde (menslike) regsordes is nogtans noodsaaklik: klassieke natuurregsdenke. 3.2.4 Klassieke natuurregsdenke rus op die veronderstelling dat die essensie voorafgaan aan die eksistensie. In hierdie opsig is dit georiénteer aan die ideéleer van Plato wat hy dit in veral sy Politiea ontwikkel: die natuurreg is die ideé-model, die essensie, wat die eksistensie van positiewe regsordes nie alleen as regulatiewe ideaal nie maar ook as konstitutiewe bestaansgrond voorafgaan. Dit verklaar waarom die natuurreg ’n bindende 33 | It forms the clearly recognisable basis for developments period of more than 1600 years. in natural law thinking over a It has become a standard in terms of which momentous turns in Western natural law thinking are recognised and evaluated. According to the classical natural law doctrine, natural law is an universal order of law (Logos or lex aeterna), valid per se, against which temporal or positive orders are measured. and which is rationally and a priori knowable because its ‘seeds’ are implanted reason. lt thus rests on the following assumptions and shows in bene the following characteristics:

It is a higher order next to and over and above positive or human-made orders. The participation of human reason in this order is a token of the symbiotic co-existence of S. Afr, J, Philos. 1998, 17(1) getalle inneern: 1+2+3+4 = /0 en 10 is dic cerste volkome of volmaakte getal. Alle beskaatde volke tel immers tot by 10 en begin dan weer by 1. Ingevolge hierdie formule is geregtigheid self “n sleuteldeug. nature and the human being. 2. 9. Sien vir “n uiteensetting van die effek van geometriese gelykheid in vergelyking met ander Positive orders of law are not only distinguished from the order of natural law but also contrasted with it in such a way that the latter is the ideal while the former constitute ‘practice’ measurable against the ideal. 3. gelykheidsvorme, Du Plessis 1992: 370-374, 10. Die numering van fragmente is in ooreenstemming met die van Diels 1951. Engelse vertalings van fragmente is die van Kirk (Ed.) 1962. The fact that the two orders are contrasted does not imply that the relationship between them is severed — on the contrary: natural law is the source of values to be realised in positive orders of law. 4. 35 11. Pólemos is twis in teenstelling met agón wat ‘wedstryd’ of ‘wedywer® beteken, Dic Ig. term is bv. gebruik om te dui op die ‘gesonde kompetisie’ tussen gelykes binne die regeerklas in “n aristokratiese staat. Classical natural law is premised on the assumption that essence precedes existence. 12. Hieruit volg onder meer dat dit vir die siel die dood beteken om water te word (Fragment Although only Heraclitus’ thinking on justice shows all of these characteristics of the classical doctrine of natural law, the ideas of other natural philosophers are unmistakably antecedent to it. These philosophers, for instance, all recognise the supremacy of the universal order as a model against which civil legal and political orders are to be measured. To this extent they also assume, by implication, that essence precedes existence. They do not, however, always make it clear how knowledge of natural law is possible. Neither do 36) en dat “n droë siel die wysste en beste is (Fragment 118). 'n Dronk man word, omdat sy siel nat is, deur 'n baardlose knaap rondgelei: hy beweeg al struikelende voort sonder om te weet waarheen hy op pad is (Fragment 117). 13. Let daarop dat die verwysing na die Logos as ho Xynós hier beteken “die Gemeenskaplike" wat ook ‘die Vriendelike” of “die Vreedsame” is. Herakleitos gee ook nog ander name aan die Logos. byvoorbeeld "Ewige Wese* (Aei Eon), ‘die Ewige’ of *Onsterflike’ (Aion) en they decidedly contrast natural law and positive law. “die Wyse’ (10 Sophon) — kyk Cleve 1973 I: 81. It can nevertheless safely be stated that the classical natural law doctrine, and thereby natural law thinking in the western tradition too, essentially find their origin in carly 14. Demokritos is die laggende filosoof genoem omdat hy die dwaasheid van mense komies gevind het. Herakleitos het egter heel melancholies daarop reageer — hy was die wenende Greek natural philosophy. filosoof (Kruger 1976: 6). 15. En die daarmec gepaardgaande kulturele en geestelike kolonisering. Aantekeninge 16. Omdat die kontras tussen die twee ordes nie deur alle natuurfilosowe ewe duidelik poncer I. Wat uit "n regsfilosofiese oogpunt nic so belangrik is nie. word nie, is dit beter om hier veralgemenend van ‘model’ en nie ‘ideaal” nie te praat. . Hierdie denkers is uit "n regsfilosofiese oogpunt eweneens minder belangrik. ymw . Kyk 3.2 hicronder. Kyk 2.4 hieronder. a . Van der Vyver( 1973: 29) gee dit in Afrikaans so weer: Waaruit egter die synde dinge ontstaan het, daarin keer hulle ook by hulle ondergang terug, BSaert.. Bibliografie Allen, R.E. (Ed.), 1966. Greek philosophy: Thales to Aristotle. New York: The Free Press. Augustinus, Aurclius. Opera Omnia. J-P. Migne (Ed.), Patrologiae Cursus Completus. Turnhout: Brepols (vols, 32-47). soos dit hoort; want hulle betaal aan mekaar straf en boete vir hulle ongeregtigheid na die Berolzhcimer, F. 1929. The world's legal philosophies. New York: Macmillan. orde van die tyd. Calvin, Jean. /oannis Calvini Opera quae supersunt Omnia. Brunsvigac: Schwetschke (59 6. Omdat Pitagoreïese denkbeelde mcesal uit getuicnisse (en nic direkte geskrifte nie) vols.). rekonstrueer moet word, is dit moeilik om altyd tussen die afsonderlike standpunte van Cicero, M. Tullius. De Re Publica/De Legibus. Londen: Heineman (Loeb Classical Library). Pitagoras en sy leerlinge te onderskei en word Pitagoras en die Pitagorcérs hier dus Cleve, F.M. 1973. The giants ofpre-sophistic Greek Philosophy. 3de uitg. Den Haag: Nijhoff grotendeels as 'n eenheid bchandel. 7. Die stelling van Pythagoras dat die som van die kwadrate van die reghoeksye van 'n reghoekige driehock gelyk is aan die kwadraat van die sy teenoor die reghoek, het bv. vir hom onsterflike roem as mectkundige verwerf. 8. Berolzheimer (1929: 54) wys daarop dat volgens Aristoteles se getuienis (Magna Moralia 1182a 11) die getal van geregtigheid vir dic Pitagoreërs “an equal multiple of itself "moes wees. (Die idee van 'n kwadraat word dus nie uitgedruk bloot as ‘multiplied by itself nie maar as ‘equally equal’.) Hiervolgens is gelyke veelvoude van hulleself soos 22, 33, 44, 55 ensovoorts almal moontlike getalle van geregtigheid. 22 of 4 is egter die sterkste moontlikheid omdat dit saam met die getal 10 'n prominente plek in die wéreldorde van (2 vols.). De Vogel, C.J. 1960. The legend of platonizing Aristotle, in I. Düring & G.E.L. Owen (Eds), Aristotle and Plato in the mid-fourth century (pp. 248-256). Goteborg: Elanders. Diels, H. 1951. Die Fragmente der Vorsokratiker. Berlyn: Weidemann [W. Kranz (Ed.)]. Du Plessis, 1..M. 1978. Die juridiese relevansie van Christelike Geregtigheid. Potchefstroom: LL. D. proefskrif, P.U. vir C.H.O. Du Plessis, L.M. 1992. Conceptualising ‘law’ and “Justice” (2); Just Legal Institutions in an optimally Just Society. Stellenbosch Law Review, 3(3): 357-374. Guthrie, W.K.C. 1962. A history ofgreek philosophy (4 vols.). Cambridge: Univ. Pr. Hartmann, N. 1949. Neue Wege der Ontologie. 3de uitg. Stuttgart: Kohlhammer.

17(1) Hommes, H.J. van Eikema. 1972. Hoofdlijnen van de Geschiedenis der Rechtsflosofie. Deventer: Kluwer. Jones, J.W. 1956. The law and the legal theory of the Greeks. Oxford: Clarendon. Jowett, B. (Ed), 1953. The dialogues of Plato (4 vols.). 4de uitg. Oxford: Clarendon . Kahn, C.H. 1960. Anaximander and the origins of Greek cosmology. New York: Columbia Univ. Pr. Kirk, G.S. (Ed), 1962. Heraclitus: the cosmic fragments. Cambridge: Univ. Pr. Knoche, U. 1968. Ciceros Verbindung der Lehre vom Naturrecht mit dem Römischen Recht und Gesetz, in G. Radke (Ed.), Cicero ein Mensch seiner Zeit (pp. 38-60). Berlyn: De Gruyter. Kruger, G. van W. 1976. Die voor-sokratiese nataurfilosowe. Stellenbosch: U.S.-klasdiktaat. Levy, E. 1948. Natural law in Roman thought, in Gesammelte Schriften, 1 (pp. 3-19). Köln: Graz Böhlau. Macintyre. A. 1967. Ontology, in P. Edwards (Ed.), The Encyclopedia of Philosophy V (pp. 542-543). New York: Macmillan. McKeon, R. (Ed.). 1941. The basic works of Aristotle. New York: Random House. McKeon, R. 1990. Freedom and history and other essays. Chicago: University of Chicago Press. Munitz, M.K. 1967. Cosmology, in P. Edwards (Ed.), The Encyclopedia of Philosophy 11 (pp. 237-244). New York: Macmillan. Pohlenz, M. 1948. Die Stoa: Geschichte einer geistigen Bewegung. Göttingen: Vandenhoeck. Radbruch, G. 1959. Vorschule der Rechtsphilosophie. Göttingen: Vandenhoeck. Rosen, E. 1973. Cosmology from antiquity to 1850, in P.P. Wiener (Ed.), Dictionary of the history of ideas 1 (pp. 535-540). New York: Scribner. Saunders, J.L. (Ed.), 1966. Greek and Roman philosophy after Aristotle. New York: The Free Press. Schatzel. W. (Ed.), 1950. Hugo Grotius: De lure Belli ac Pacis. Tubingen: Mohr. Schulz, F. 1936. Principles of Roman Law. Oxford: Clarendon. Stone, J. 1965. Human law and human justice. Londen: Stevens. Thomas van Aquino. Summa Theologica. Taurini: Marletti, (4 vols.). Unterstciner, M. 1954. The Sophists. Oxford: Blackwell. Van der Vyver, J.D. 1973. Die juridiese sin van die leerstuk van menseregte. Pretoria: LL. D.proefskrif, U.P. Van Oven, J.C. 1948. Leerboek van Romeinsch Privaatrecht. Leiden: Brill. Verdross, A. 1948. Grundlinien der antiken Rechts- und Staatsphilosophie. Wene: Springer. Verdross, A. 1958. Abendländische Rechtsphilosophie, Wene: Springer. Vlastos, G. 1947. Equality and justice in early Greek cosmologies, in D.J. Furley & R.E. Allen (Eds), Studies in presocratic philosophy I (pp. 56-91). Londen: Routledge. Voigt, M. 1966. Das lus Naturale, Aequum et Bonum und lus Gentium der Römer I. Aalen: Scientia. Vollenhoven, D.H.Th. 1950. Geschiedenis der Wijsbegeerte. Franeker: Wever. Wolf, E. 1954, Griechisches Rechtsdenken HI 1. Frankfurt: Klosterman. Wolf, E. 1959, Das Problem der Naturrechtslehre. Karlsruhe: Muller.