Hoedanig was het gevoelen der oude wysgeeren ….

R A A VO HOEDANIG WAS HET GEVOELEN DER OUDE WYSGEEREN, VAN THALES EN PYTHAGORAS AF, TOT OP SENECA TOE, WEGENS HET LEVEN EN DEN STAAT DER ZIELEN NA DEN DOOD DES LICHAAMS? DOOR EENEN ONGENOEMDEN R. R Y VE Wien daarop door de Heeren Direéteuren van TEYLERS NALAATENSCHAP de tweede ZILVEREN EERPRYS Was toegeweezen.

Bladz. 395 TWOORD OP DE VRAAG OVER DE GEVOELENS DER OUDE WYSGEREN WEGENS DEN STAAT DER ZIELEN NA DIT LEVEN. G. INLEIDIN Bebelzende een plan der denkwyze van onbefchaafde menfchen over den fiaat na dit leven. Gor volkeren, ook dezulke, welker befchaaftheid en kundigheden het voorwerp van verwondering en achting der nakomelingen zyn, hebben, even gelyk cebele voi. elk menschin ’t byzonder, cene zedelyke kindsheid fee #4 moeten doorworftelen, voor en aleer zy by het klim- ste kindsbeid men der jaren het meer zekere levenspad konden be- seceft. reiken, waar de heerfchappy der zinnen voor de rede begon plaats te maken, en waar tomeloze driften niet alleen den gang beftuurden. Hoewel nu de zedelyke opvoeding. en wasdom by alle geenfints dezelfde geweest zy, eneene verfchillende richting door zeer vele

bykomende oorzaken gekregen hebbe, is er echter in den denkensaart der menfchen, op denzelfden trap van befchaaftheid of onbefchaaftheid geplaatst, eene overeenkomst, welke elk oplettend befchouwer verbazen moet, ten zy hy geleert hebbe de gefchiedenis der neigingen en vooral der godsdienftige begrippen zyner natuurgenoten met een wysgerig oog gade te flaan. Wanneer afgetrokkene ftelfels en wysgerige befpiegelingen by een volk begonden ingang te vinden, kon Welkede het niet anders zyn, of de redelykheid der uitzichten ke in een leven hier namaals moest op denzelven voet held 29 ¿de VOOTtgaan, met de trappen der vorderingen in den nauitzicbten tuurlyken Godsdienst; of, het geen hier op het zelfsoctomen- de uitkoomt, de oude Wysgeren moeten des te meer denflaat. verlicht geacht worden, naar mate zy nader kwamen by de geopenbaarde waarheid, door welke wy worden beftraalt. Ik fpreek hier echter alleen van de Wysgeren en de verlichte onder de oude volkeren. Want voor het overige moet men geenfints denken, dat de redelykDeGods- Heid van godsdienftige begrippen op gelyken voet denen ftaan moest met de vorderingen in kunften en wetenredeyk fchappen, welke het befchaafde leven kenmerken. De derbe beroemdfte maatfchappyen der oudheid, welke onder faving. cen geregeld ftaatsbeftuur en zeer wyze wetten leefden, welke uitftaken in alles, ’t welk dienftig zyn kan om het menfchelyk verftand op te klaren en te verlichten, hadden eenen openbaren erendienst, welke weinig zedelyker was dan die der ruuwfte natien. De oplosfing dezer in den eerften opflag fchynbare

tegenftrydigheid is gemakkelyk te vinden. De volksgodsdienst immers was reeds ingevoert in de CCUWEN o pine van onkunde en kindsheid der maatfchappy, en wier- ver. de hierom in latere dagen alleen eerwaardig geacht door haren hogen ouderdom. Daarby hadden de wetgevers overal zorg gedragen, dat het godsdienftig en burgerlyk ftaatsgebouw met gemene banden wierde aaneengeklonken, en hierom was het dan ook eene zeer ftrafbare overtreding der burgerlyke plichten, ja zelfs eene misdaad van ftaat, zo jemand beftonde den godsdienst zyns vaderlands, hoe uitzinnig dezelve over ’t geheel zyn mochte, te verachten en te befpotten, en dus dien gemeenfchappelyken band van heilige en burgerlyke plichten van een te rukken. Dog hiervan zal ik naderhand breder moeten handelen. Groote hinderpalen waarlyk tegens den gelukkigen voortgang van de zedelyke opvoeding der volken. Daar het licht der wysbegeerte, en meer redelyke begrippen van godsdienst, of zedenkunde, het welk het menfchelyk verftand buiten hulp eener goddelyke openbaring konde bereiken, alleen bepaalt bleef by een klein getal van geleerden, en zo weinig invloed hadde op het gemeen, dat men zelfs in de befchaaftfte dagen van Griekenland en Rome gene volksvergaderingen gehad heeft, waar lesfen van deugd en eerlykheid, op godsdienftige beginfelen gebouwt, en den burger ingeprent wierden (2). Men- (a) BavLe Continuat. des Penfées diverfes $ 53. biffor, p. ts Cap. 12. $ 2. PUFENDORE Introd, in

Menfchen, welker godsdienftige leiding zo flecht was, dat hen enkel uiterlyke plechtigheden en nimmer plichten wierden bygebracht, konden zig zekerlyk gene gedachten van den ftaat hier namaals vormen, welDegods ke wy Kristenen enigfints redelyk zouden durven noedenstgaf men, daar de grote hoop enkel zinnelyke denkbeel geene goedevitzieb- den naliep, en omtrent dit ftuk in den voortgang der ten in de ecumig~ beid, befchaving des verftands geenfints deelde Want wy zullen zo ftraks zien, dat deze zinnelyke begrippen van den ftaat na dit leven door de volkeren in de kindsheid van hun beftaan reeds worden aangenomen. Ze zyn daarna altoos dezelfde gebleven, en noch verfynt noch veredelt geworden, ten zy men hier toe brengen wil de vercieringen van dichters en fabelleeraars, welker vernuft en verbeeldingskracht de aanftaande plaatfen van geluk en finerte omftandiger hebben uitgefchildert, en den hemel en hel hunner voor. Vervalder ouderen met nieuwe namen en woonplaatfen verrykt. Romeinfebexeden, Wy zullen echter in ’t vervolg zien, dat de Romeinen, in de dagen hunner grootfte verbastering, het zo verre gebracht hadden, dat zelfs het gros des volks de vaderlyke denkbeelden omtrent den toekomenden ftaat vaarwel gezegt hadde. Maar gelyk het altoos veel gemakkelyker is af te breken dan op te bouwen, had men ook te gelyk alle uitzichten op een leven hier namaals verloren, daar men het omvergeworpen leerftelfel met geen ander, het welk beter of redelyker was, wist te vullen. Men moet dus de palen van wysgerige befpiegelingen der ouden en hunne volksdenkbeelden wel uit een zetten. Dan, daar de Wys-

geren dic genoemde ftelfels vonden, en daar het, gelyk ik zo even aanmerkte, zeer gevaarlyk was, wan- Wasgeren der Ouden neer men dezelve wilde trachten omverre te werpen, hebben velen zig ook gehouden aan de fpreekwyzen ponen de en namen, ten hunnen tyde in gebruik zynde, of. spe fchoon zy in de zaak zelfs meer verfynde en minder zinnelyke inzichten mochten hebben. En om deze reden achte ik het vermakelyk te gelyk en leerzaam, voor en aleer ik ter nafpeuring der gedachten van de oude Wysgeren nopens den ftaat der menfchen na dit leven overga, eene gefchiedkundige fchets op te geven van de denkbeclden by minder befchaafde menfchen omtrent het genoemde onderwerp te vinden. En hier toe befluite ik des te gereder, wyl het Edele Genoot{chap in het programma den Schryveren de vryheid gelaten heeft, om de palen hunner verhandelingen verder uit te zetten, dan de juiste beantwoording der opgegevene vraag eigentlyk vereischt. - De gefchiedenisfen der ouder’ en latere volkeren, welker godsdienftige ftelfels tot ons zyn gekomen , van cen le 2” bier bewyzen ten vollen, dat de leer eener voortduuring of namaals van een leven hier namaals, die grote en enige troost isoveral tegens de drukkende moeielykheden, welke het men- roi fchelyke leven verzellen, inalle tyden, waarvan wy be{cheid hebben, is aangenomen en gelooft geweest. Deze opbeurende hoop van een’ toekomftigen gelukftaat kan het menfchelyke geflacht watuurlyk eigen worden genoemt, daar wy dezelve overal vinden gevestigt, waar flechts menfchen wonen, zonder onderfcheid van den zedelyken toeftand, waarin zy zig bevinden, het zy

dezelve gekenmerkt wordt door dierlyke onkunde en ongevoeligheid, eigentlyke wildheid, welke wy den ftaat der barbaarsheid noemen, of meer gevorderde befchaaftheid, welke met eene gelukkige aankweking der redelyke vermogens gepaart gaat. Nooit heeft de {chelmery van fpitsvinnige bovennatuurkundigen en befpiegelende ongodisten het zo verre kunnen brengen, dat deze leer in enig land heeft opgehouden het volksbegrip te zyn; hoewel de grillige bepalingen van den ftaat der menfchen na dit leven dikwerf oorzaak geweest zyn, dat dezelve veel van haren anderfints zo heilzamen invloed op het geluk der volkeren verloor, gelyk by verderen voortgang dezer nafpeuringen met voorbeelden zal worden bevestigt. De denkbeelden over den toekomenden flant worden uit de begraafhisplechrigbeden opgeheldert Om nu de denkbeelden van elk volk in ’t byzonder over den tocftand der menfchen aan de andere zyde des grafs nader te leeren kennen, is er geen korter weg, dan hunne begraafhisplechtigheden naauwkeurig te onderzoeken, welke veelal hierop betrekkelyk zyn (4). Men vind, by voorbeeld, dat zeer veele gewoon waren of nog zyn fpyzen, wapenen, huisraad, geld, en andere dingen, welke den afgeftorvenen in dit le"ven van gebruik waren, met de lyken zelfs te begraven. Dit toont ten duidelykften, dat de menfchen ook na den dood dezelfde aandoeningen en neigingen geoordeelt wierden te behouden, welke hen in dit leven eigen waren. En deze is ook zekerlyk de algeme- Ca) Cicero heeft zeer wel aangemerkt, dat deze begraafnis-plechtigheden de algemene overreding des menfchelyken geflachts aanduiden, dat hun beftaan met dit .even geenfints eindigen zal. Zufc. Quaeft, I, 12,

mene gedachte, welke men by alle onbefchaafde men{chen vind ingevoert, gelyk ik naderhand door voorbeelden zal aantonen. - Over het geheel is deze regel natuurlyk, en gaat /#stere- ‘daarom in alle gevallen door: men/chen, welke zig wei- LA nig boven het dierlyke hebben ver heven welke enkel door en den invloed der zinnen worden beftuurt, hebben zig ook enbegene andere. dan zinnelyke begrippen kunnen vormen yan nie ; hunnen ftaat na dit leven. Hoewel deze ftelling van niemand zal worden tegen- . ‘ gefproken, zal ik ze echter ter nadere opheldering met enige gefchiedkundige voorbeelden ftaven. Echter wil ik by voorraad hebben aangemerkt, dat, daar de denkbeelden van zinnelyk vermaak en ongeneugte door verfcheidene bykomende oorzaaken, als daar zyn de luchtftreek, waaronder de menfchen wonen, en andere worden beftiert (4), men hier ook geenfints de betrachting van dit onderfcheid uit het oog moet verliezen. De ongevoelige, domme, en vadzige Zuid-Ameri- Denkdeetcaan zoekt zyn grootfte geluk in cene volftrekte ledig- rn. heid, en rust, beide van.lichaam en ziel. Die ftam- "e. men vooral, welke een jagers en visfchers leven leiden, zyn dikwerf onderhevig aan de moeilykheden en ongemakken, dien ftand natuurlyk eigen; gebrek namentlyk aan het nodige voedzel. Daar nu deze men{chen van zedelyke geneugtens geen den minften indruk (a) FALCONER on the influence of Climate, fituation, nature of country —

druk hebben, kunnen zy zig ook geen ander denkbeeld van beftaan vormen, dan van dat, het welk zy hier ondervinden, en hunne tockomende zaligheid is dus niet anders dan eene voortduring van dat beftaan, met dit onderfcheid echter, dat hetzelve volgens hun: ne denkbeelden zal ontheven zyn van die moeielykheden, welke hier op aarde het genot der zinnen wederftreefden, en wel voornamelyk van allen arbeid en lastige bezigheden. Derzetor: bem. Der Americanen hemel is een aangenaam land, waarin het altoos lente is, waar de bosfchen vol wild zyn, en de rivieren van visch krielen, waar nooit honger gevoelt, maar eene onafgebroke overvloed zonder werk of arbeid zal worden genoten (2). De Heer Forster, reisgenoot van den doorluchgen Cook, (wiens ongelukkig uiteinde elk menfchenvriend en beminnaar der wetenfchappen lang betreu- Derlam ren zal, en wiens ontdekkingen zo veel lichts over foot beden aartkloot, en den natuurlyken en zedelyken mensch hebben verfpreit,) verhaalt van de‘eilanders der zuidzee, de wellustigfte en minst tot den arbeid geneigde volkeren der waereld, dat zy overtuigt zyn van een gelukkig leven, hier namaals in de zon te leiden, waar zy zullen worden verzadigt met vruchten en vleesch, welke gene de minfte toebereiding of arbeid zullen nodig hebben (2). | Soort- (a) ROBERTSON America II, 257, (4) Forster Obfervations faites pendant le fecond voyage de Mr. Cook dans hemisphere Auttral fur la Geographie, l’hiftoire naturelle, & la philofophie morale p. 441, 449.

Soortgelyke denkbeelden fchryft men ook den Sinefchen Foe toe, volgens wicns leer de toekomende fe van, zaligheid der menfchen in enkele rust moet beftaan. /ndianen. En het zoude geenfints moeielyk zyn hier meerdere voorbeelden van denzelven aart by te brengen, vooral zo men de Indiaanfche godsdienften wilde doorzoeken, daar deze volkeren van allen tyde voor wekelyk, vadfig en even flap van lichaams als zielsvermo| “ay gd) on gens zyn gehouden. De denkbeelden en bepalingen van den toekomen- Der oude den ftaat, welke men by de Europifche, en vooral . Europiby de Noordfche volkeren aantreft, zyn wel even Zin- jove en nelyk en onredelyk als de zo evengenoemden, dog Wore che den hemelingen zelfs word eene meerdere werkzaam- volkeren. heid toegefchreven, en dus is rust en ledigheid by hen geenfints de kenmerkende fchets van zaligheid. Zamolxis de Schytier, daar hy volgens het getuigenis der ouden by de onfterflykheid der ziel leerde, dat den zulken de hoogfte gelukftaat was befchoren, welke met de wapenen in de hand ftierven (a), heeft buiten twyfel de aanftaande vreugde ook gezocht in krygsmans verlustigingen, wyn, fcesten, en het behandelen der wapenen. En men heeft grond om te g Q-* Nog by de Americanen, nog by de aangehaalde eilanders der zuidzee vind men fporen van denkbeelden der vleefchelyke wellust, in her onbepaalde genot van vrouwen hier namaals te genieten, waarin het voorname geluk van den Turkfchen en ouden Noordfchen hemel beftaat. Dog en Americanen, en de genoemde eilanders kunnen dezen trek tot verzadiging op deze waereld voldoen. Ook worden de eerstgenoemden gewoonlyk befchuldigt van ongevoeligheid omtrent de fchone kunne. (4) Suipas in Zamolx, II, p. 2. Heron. IV. 95.

geloven dat deze denkbeelden by alle die woefte natien zyn doorgedrongen, welke geene andere Godeneerden dan die des krygs en der verwoefting, gelyk de Celten, Geten, Thraciers, en andere, waarom zy dan ook dezelve gewoonlyk voorftelden onder de zinnebeelden van lansfen, zwaarden, fpiesfen, en andere wapenen (4). Ja, by die echte kinderen van Mars, de oude Romeinen, was zelfs dit denkbeeld doorgedrongen (2), en ’t was hierom, gelyk ik in ’t vervolg zal doen zien, dat zy den eerften rang onder de gelukkige onfterfelyken toekenden aan dappere oorlogshelden, welke hun leven voor ’t vaderland hadden gelaten. Nergens echter vind men dezen oorlogszuchtigen DeGods- trek klaarder tot den gelukftaat van een ander leven oun! uitgeftrekt, dan in den cerendienst van den verfchrikkelyken Odin. De gefneuvelde helden kwamen na hunnen dood in de Valhalla, of zaal der flachtinge, een paleis door Odin zelfs bewoont, alwaar zy zig vermaakten met den wapenhandel, vrolyke feesten, bier drinken uit de hersfenpannen hunner verflagene vyanden, en ook vrouwen (c). Bekent is het hiertoe betrekkelvke doodslied of de zielmis van Regner Lodbrog, welk ftuk ten Kate vertaalt cn met aanmerkingen opgeheldert heeft. Over (4) HERODOT. IV, 62. AmMmian. Marc. XXXI, 2. P. MELA IT, 1. ARNOB, contr. gent VI, p. 246. \4) Justinus XLIII, 3. ab origine rerum pro Diis immortalibus veteres ba» Bam coluere, ob cujus religtonis memo iam adbue Deorum fimulaci is Laftae adduntur. (c) Keister Antig. feleét. fepientr. et Celtic. 127. BRUCKER Lift. Cris Phil. lib. II, cap. 9, $ 14.

Over dit lach ik immers Dat ik Baldurs vaders (Odins) rusibanken Voor my bereid weet; in dat hof Drinken wy int korte bier Uit de holle bekers van bekkenelen. En wat lager: Blyde zal ik ael met de fehikgodinnen Op de hoogfte zitplaats drinken. Des levens flonden zyn verlopen Lachende zal'ik flerven. Deugd of reinheid van zeden komen by die onbefchaafde volkeren zeer weinig in aanmerking, in de be- gy 5e. palingen van den toekomftigen gelukftaat. Een wysgerig Fe befchouwer der talen weet dat de woorden, welke by ¿sdeugd meerderen voortgang der kundigheden en aankweking geenjints de weg ter der zielsvermogens de betekenis eener zedelyke recht- xaligheid, heid of volmaaktheid gekregen hebben, in oudere en dep. ruwere tyden enkel en alleen betrekking hadden op? tichaamsfterkte en dapperheid, welke waarlyk eniglyk voor deugden gehouden wierden, en daarom ook derzelver beloningen alleen moesten genieten (4). Deze aanmerking ftrookt volkomen met het geen wy zo aanftonds nopens de denkbeelden van de bedeling des gelukftaats na dit leven verhaalden. Ook konden menfchen, welke van de ziel gene andere begrippen hadden dan die van een wind, een adem, of welke gedachten niet anders weten uit te drukken dan door woorden van den buik (b), zig geen denkbeelden vormen van (4) dgevy, virtus, Ue. (à) FORSTER als boven p. 338.

van hun eigen redelyk gedeelte, deszelfs eigenfchappen, of waar zedelyk goed. De Scandinavifche godsdienst liet ingevolge deze Ce e by begrippen alle, welke in een gevecht gefheuvelt wade Scandi- Yen, 27% toe in het paleis van Odin, of de Valhalla , terwyl de zulke, welken aan ziektens of gebreken ftierven, veroordeelt wierden tot een jammervol beftaan, als blyvende voor altoos opgefloten in' eene plaats van kommer en ellende, alwaar Hela of dood een willckeurig gezag oefende. Haar paleis was droefheid, hare tafel honger, hare dienaren verlangen en te leur ftellingen, de drempel harer deur overyling, en haar Maar, wat den krygsheld betrof , het {cheelde niets of hy om eene rechtvaardige zaak bed magerheid (2). het leven liet, zo hy maar dapper vechtende viel (b). De meest oorlogzuchtige ftammen van America ge- Pré ven in hun land der geeften den voorrang aan den afgewm. rechten jager, den ftouten en gelukkigen oorlogsheld, eindelyk aan de zulke welke het grootfte getal van vyanden verrascht en verflagen, welke vele hunner gevangenen gepynigt, en "des ben (c). hun vleesch verflonden heb- En dus denken ook de Yslanders, dat het zekerst pad ter zalige onfterflykheid door oorlog, moord, en plondering moet worden gezocht (7). Dog laat ons met deze voorbeelden vergenoegt zyn. Zy betogen immers ten vollen, dat by woeste krygshaf-

haftige natien de toekomftige gelukftaat nicts anders is dan eene voortduring van de grootfte zaligheid, welke ) zig een ruuw krygsheld konde voorftellen, en dat deugd by hen enkel in dapperheid is gelegen. Wiet zo lang zoude ik by deze verhandeling hebben blyven ftil ftaan, ware my niet gebleken dat die verwisfeling der denkbeelden van dapperheid en deugd, ook by den meerderen voortgang van befchaving, en gelukkiger aankweking der zielsbekwaamheden, invloed hadde gehad op de bepalingen van toekomend geluk, gelyk ik in ’t vervolg met voorbeelden nader zal bevestigen. Nu moet ik nog een weinig ftilftaan by het betoog 7 tocko, te voren gemaakt; dat nament- mende reets eener aanmerking lelyk volkeren, welke door eene meer redelyke wys- ven word geerte geenfints verlicht en beftuurt worden, zig het fees toekomende leven gewoon zyn voor te ftellen als eene Flea menfchelyke maatfchappy, in dewelke de afgeftorve- maarnen dezelfde betrekkingen zullen blyven behouden,/?#?" welke zy hier op aarde hadden, en dat hunnen toeftand aan de andere zyde des grafs moet worden afgemeten na den rang, in welken ieder byzonder mensch zig hier geplaatst zag. De oude Romeinen hadden van de Etruriers, hunne meesters, in veele plechtigheden en godsdienftige oorfprong begrippen, ook de gruwelyke gewoonte overgenomen, der nZe om by de begrafenisfen of houtftapels flaven te offe- /chermers, ren, welke men begreep de doorluchtige en edele mannen in de andere waereld te zullen navolgen, om hen aldaar ten dienfte te ftaan. Dog, toen men in de

dagen van meerder licht en befchaving de ysfelykheid‘ dezer offerhanden begon te bezeffen, zyn de fpelen : der zwaardfchermers in gebruike gekomen, welke niet als voorheen door offerpriesteren, maar door elkanders handen wierden.vermoort, en dat wel, wat den oorfprong betrof, met hetzelfde godsdienftige oogmerk, hoewel naderhand meer ter verlustiging van een bloeddorftig en wreedaartig volk (a). Der moordenen flachtingen by de Iykplechtigheden. Dezelfde gewoonte, uit eene gelyke ftelling, nopens. de voortduring der menfchelyke betrekkingen en rangen na dit leven oorfprongelyk, kost nog in onze dagen in het Oosten, en wel inzonderheid in Sina, en aan de oevers der Ganges, jaarlyks vele duizenden , het leven (2). Wanneer by de Natchez in Louifiana een Vorst of Cacique koomt te fterven, word er te gelyk ook een zeker getal vrouwen, gunftelingen, en flaven omgebracht, om hem in de andere waereld te dienen en gezelfchap te houden. Ook gaat de verblindheid dezer menfchen zo ver, dat er vele gevonden worden, welke zeer gretig zyn na die zogenaamde eer (c). | Ein- (a) TERTULLIAN, de Spe&, c. 12. Kircum. de funer. IV, 8. GuTHER de jure man. 11.8. Niet alleen de zwaardfchermers, en alle die in het beestenperk traden, maar ook vele andere ter doodítraf veroordeelde, waren by de Romeinen cigentlyke menfchenoffers, welke uit godsdienftige beginzelen den Goden wierden geheiligt. Dit zoude ik, des gevordert, gaarne aannemen te bewyzen. (2) Pauw Recherches fur les Egypt. & les Chinois Tom. II. Seét. 7. Wie kent niet het ysfelyke bygeloof, waarvan de Indiaanfche vrouwen de flachtoffers zyn? Zie ook P. MeLA Il, 2. alwaar hy dezelve gedrochtelyke gewoonte van de weduwen der oude Thraciers verhaalt. Zo ongelukkig groot is de overeenkomst der menfchelyke dwaasheden, zelfs in de allernaarfte begrippen. (c) Pauw Recherches fur les Americ. II, 217. Roberts. Il, 259. Men moet zekerlyk met de Pauw erkennen, dat zelfs die denkbeelden, welke over *t geheel voor het geluk des menschdoms allerheilzaamst zyn, dikwerf een zeer groot

Eindelyk behoren tot dezen rang van woeste begrippen alle die godsdienftige inftellingen, volgens dewelke gevangenen in den kryg op de graven der krygshelden wierden geflacht, gelyk dit de zeden der oude Gallen, Germanen, en andere volkeren medebrachten. De zachtaartige bewoners der zuidzee-eilanden be- Het onder. . . fcheid der gaan wel geen godsdienftige moorden, om den overle- zangen na nen groten dienaren in de andere waereld te verfchaf- volgens vende R fen, dog hebben evenwel den gelukftaat hier namaals dentócel. len der . ook afgemeten na den rang der menfchen in dit le- alanders der zuidven (a). Sees Nu zoude ik, om tot het hooftonderwerp dezer verhandeling te komen, kunnen overgaan ter nafpeuring van minder ruwe gedachten, nopens den ftaat der mengroot zedelyk kwaad naar zig kunnen flepen, en dat dus ook de hoop van een toekomend leven, welke ons geflacht hadde moeten troosten tegens de wisfelvalligheden van dit beftaan, de bron geweest is van oneindig vele misdaden en plechtige geheiligde moorden. Maar wanneer hy gelooft, dat niet het leerftuk der onfterfelykheid, maar dat eener opftanding deze gruwelen gewrocht heeft, en wanneer hy verder hieruit befluit, dat die laarstgenoemde leer veel algemener is aangenomen geweest onder de volkeren van Europa, dan men gemeenlyk gelooft, koomt het my voor, dat er gevolgen worden afgeleid uit oorzaken, welke niet kunnen worden bewezen, of fchoon de grote MONTESQUIEU hieromtrent in *t zelfde begrip ftaat. V. P'Efprit des Loix XXIV, 19. De Grieken by voorbeeld, Romeinen, en andere volkeren begroeven lampen, huisraad enz. by hunne doden, of fchoon men nergens vind, dat deze volkeren eene eigentlyke opftanding der doden hebben erkend. Zie Cicero Tufc.I, 16. In de bygelovigheden van onkundige menfchen worden duizend tegenftrydigheden gevonden, welke zo groot zyn, dat men ligt zoude overhellen om vele din. gen van dien aart in twyfel te trekken, welker gezag enkel op verhalen rust, indien niet de dagelykfche ondervinding ons genoegzaam overtuigde, dat de menfchen ook in de vreemdfte dwaasheden zig zelven gelyk blyven. Ja, de genoemde Schryver heeft dit elders zelfs erkent in het aangehaalde werk Tom. IE, pag. 113. . | (4) Voyages autour du monde, redigeés apres les papiers de Mr. Banks par Hawkesworth Tom, II, 519. Forster ter aangehaalde plaats bl. 449.

menfchen na dit leven. Maar alvorens dit te’doen, wil ik nog kortelyk hebben aangemerkt, dat het denk- Peele vo” beeld van rampzaligheid en plaats van finerte, in de bencenbe- gedachten mel zonder bel, van geheel onbefchaafde menfchen, . of . gansch niet opgekomen .fchynt te zyn, of ten minften op verre na zo duidelyk ons niet afgefchetst is als dat van een zinnelyken gelukftaat. Onder alle de woeste Americaanfche ftammen, welker natuurlyke en Gelyk de zedelyke eigenfchappen door zo vele wysgerige penAmericaanen, . . . . nen in een helder daglicht zyn geplaatst, heb ik nooit de fporen eener eigentlyke 4e/ kunnen ontdekken. Ja, zelfs zal men deze by de Mexicanen te vergeéfs zoeken, welk volk echter by de eerfte ‚aankomst Rede der Spanjaarden reets in een foort van burgerlyke maatfchappy en onderwerping leefde. De:rede:.van dit onde bel By derfcheid, waarom men namelyk zo veel vroeger een ben nici, hemel als een hel vind, valt my niet moeielyk te gisal de fen. Menfchen, welke of geheel geene, of ten minften den van alleronvolmaaktfte denkbeelden van zedelykheid hebeen bemeh Len, en welke, daar zy in hunne natuurlyke onafhanglykheid omzwerven, althans van burgerlyke deugden of plichten jegens eene maatfchappy onkundig \ zyn moeten, hebben ook zekerlyk geene hel gefticht voor fchelmen, of vyanden van een vaderland, het welk zy niet kenden. Dog wanneer men by de volkeren de beginzelen van een burgerftaat befpeurt, en vooral. wanneer de dichtkunde en derzelver cieraden het hoofd beginnen op te fteken, vind men ook eene plaats van ftraffe of rampzaligheid ingevoert, welke ‘ by voortgang des tyds meer en meer met nieuwe naCR:

men en plaatfen verrykt is geworden, naar mate de kundigheden van zedelyke en burgerlyke deugden meer uitgebreid en volkomen wierden (4). Deze is, myns bedunkens, de natuurlyke voortgang der menfchelyke denkenswyze omtrent dit onderwerp, en ik ben er dus zeer verre van af, om hoop van bedat delen, te ftel met WARBURTON loningen en vrees voor ftraffen een overblyffel is der zorge, welke den ouden Wetgeveren eigen was, om hunnen burgeren het geloof van een toekomenden ftaat in te prenten. Want men vind, gelyk ik zo even aanmerkte, vele volkeren, welke geene plaatfen varı tockomftige ftraffen fchynen te kennen of te geloven (b). Wat nu de gedachten dier volkeren, in welker ftel{el reets eene hel of plaats van fmerte was ingevoert, | . . oa Hoe de bet betreft, dezelve waren niet minder zinnelyk, dan die, „erde be. welke, gelyk wy te voren zagen, den hemel by hensreem bepaalden. Het fchynt, dat de invloed der luchtftreek hier (a) Cicero Tufe. I, 5. Die, quacfo, num te illa terrent, triceps apud inferos Cerberus, Cocyti fremitus, transveüio Acherontis, mento fummam aquam attingens fiti enectus Tantalus! — Quid negotii ef? haec poetarum et piltorum fgmenta convisicere. (6) WARBURTON Godd. zend. van Mozes, eerfte deel aan het einde. Die zelfde Schryver merkt elders te recht aan, dat de denkbeelden van een toekomenden ftaat overal, zelfs by menfchen, zonder cigentlyken godsdienst levende, van alle tyden zyn aangenomen. En men heeft zekerlyk niet den minften grond om te geloven, dat de voorouders van alle ruuwe volkeren door zulke wetgevers als hy bedoelt, zyn befchaaft geweest. Dog deze waarlyk zcer geleerde man heeft dikwerf om zyne hooftzaak, namelyk de onkunde der oude Joden in de leer van een toekomend leven, (eene ftelling, op zig zelve, buiten opzicht op de plaatfen der H. Schrift onwaarfchynlyk, ja zelfs volgens zyn cige gedachten onnatuurlyk,) te betogen, begrippen moeten voorftaan, welke hem hier en daar verre van den rechten weg afvoerden.

De lucbr- hier veel afgedaan heeft (4). De hel van warme gefireek beeft ver Westen beftond in eene toeneming van hitte, welke ‘hee bebe hier reets het grootfte ongemak ‘des levens uitmaakte. fing. Dus fpreekt Homerus van de Titans, als gekluistert zynde aan brandende rotzen, en zo zullen, volgens de leer van Muhammed, de verdoemden door een lichamelyk vuur worden gebraden en gepynigt (2). Maar in koude landen beeld plaats. had het tegengeftelde denk- Hier was de Tartarus of hel eene duistere fombere plaats, ontbloot van alle voedzel, en vooral zeer koud, welke laatfte eigenfchap het verfchrikkelykfte denkbeeld van allen uitleverde Dit onderfcheid van denkwyze is zelfs blykbaar uit de woorden, waarmede noordelyker volkeren hunne het uitdrukken, gelyk FALCONER heeft aangemerkt (c). (4) FALCONER in ’t aangehaalde werk I, 225. (5) Brucker Hit, Crit, Phil, III, 170. bewyst, dat de Turkfche werge- Yeerden hunne hel eigenilyk, en nier figuurlyk, verftaan, . Cc) Ter aaugeh, plaats. Dug is ook ryprapifew by PLUTARCHUS van honde beven, of rrillen.

TWEDE AFDELING. Van den overgang van geheel zinnelyke, tot meer wysgerig ige denkbeelden, omtrent den ftaat der menfchen na dit leven. N. in de eerfte afdeling de gedachten van geheel onbefchaafde menfchen nopens den ftaat na dit leven pzz de. te hebben afgefchetst, kan ik nu overgaan ter nafpeu;;ie . ring van meer wysgerige begrippen, welke wy by de” meest verlichte volkeren der oudheid, en wel by de Grieken en Romeinen aantreffen. Men kan hier immers de oude Oofterfche en vooral de Indiaanfche en Egyptifche Godgeleerdheid met ftilzwygen voorby gaan, daar het Edele Genootfchap in het voorgeftelde programma van Thales begint. Ook wil ik niet ontveinzen dat de ontwikkeling der ftelllingen van die overoude volkeren, van welker godgeleerde en zielkundige begrippen wy zo weinig zeker befcheid hebben, voor my eene moeielyke taak zoude zyn. Het DE RAVEN C1 Oosterlinmeefte dat ons van hen bekent is, moeten wy uit gen wor. Griekfche Schryveren halen, op welke in verhalen, denenkel aange. andere landen betreffende, en vooral wanneer Zy ons suerz, vreemde godsdienften befchryven, ongemeen weinig ftaat te maken is. Want zy waren veeltyds gewoon

het gebrek aan echte bronnen uit hun eige vruchtbaar vernuft aan te vullen; verhalen, tot andere landen betrekkelyk, met hunne volksdenkbeelden te doorweven, en eindelyk alles met fabelen en ongehoorde byzonderheden te doorvlechten, waartoe ze zekerlyk tonen eene onwederftaanbare neiging te hebben gehad. e = Wanneer men den voortgang van enkel zinnelyke Welkedin- tot Meer wysgerige uitzichten in deh ftaat der mengen men Cohen na dit leven met vrucht wil nafpeuren, dient acht moet nemenom er VOOral te worden zorg gedragen, dat men zig zo over de . . denkbcel- Veel mogelyk plaatfe in die aloude tyden zelfs, van y dewelke gehandelt word, en dat men de wysgerige tevordee- taal en denkbeelden onzer dagen niet onvoorzichtig ° overbrenge tot eeuwen, in welke enkel eene cerfte en flauwe dageraad van meerdere kennis en befchaaftheid begon aan te lichten (a). Cicero begreep zeer wel, dat er uitmuntende poOvergang gingen wierden vereischt om de ziel eerst te verheftot minder fen boven volksdenkbeelden, welke op oude overlezinnelyke . . begrippen. Veringen gegrond, en enkel zinnelyk waren. Hy merkt aan, dat men niet langs den weg der openbare leer der Ouden, maar enkel door redelyke betogen moet onderzoeken, welke de aart der ziele zy, of welke plaatfen dezelve na dit leven ftaat te betrekken. En dat de Ouden, tot deze betogen geenfints in ftaat zynde, zig buitenfporige hersfenfchimmen hebben ge- {meed ,

fmeed, welke' met alle recht en rede door de meer verlichte nakomelingfchap wierden veracht, daar ze overal tegenftrydigheden opleverden, welke niet misfen konden den verftandigen befchouwer:aanftonds in * oog te lopen (2). . Dusdanige zinnelyke en weinige wysgerige begrippen ontmoet men by de oude Grieken, ten tyde toen nite. zy zig begonden te befchaven, en een ftelfel van god- Cr’etergeleerdheid in hunne:maatfchappyen hadden ingevoert. Want, hoe zeer de. nafpeuring der oude godsdienften altoos met :vele moeilykheden gepaart gaat, wegens de grillige denkbeelden, en onoplosbare tegenftrydigheden, welke men overal ontmoet, kunnen wy echter de .begrippen van dit volk, nopens den ftaat der menfchen: aan ‘de andere zyde van het graf, genoegfaam vinden by -hunne oudfte Dichteren, welke in oude tyden fchier overal de oudfte Godgeleerden geweest zyn. En deze dienen hier kortelyk te worden gefchetst, wyl vele onder de latere. Wysgeren hunne meer afgetrokkene gedachten met de oude namen en fpreekmanieren; voorftelden; of ook zinnebeeldige en minder zinnelyké betekenisfen gaven aan woorden en zaken, welke eertyds op eene zeer eenvoudige en ruwe wyze waren voorgeftelt en gelooft. Wat de reden betreft, waarom:zy dezen leertrant verkozen, of liever genoodzaakt :waren te. volgen, deze zal ftraks nader worden aangetoont. Nadat men de dode lichamen met godsdienftige plech(#) Cicero Tufcul. Difput. I, 16.

dit afbeeldfel behield de gelykenis van den mensch, welke op aarde geleeft hadde, en alle deszelfs neigin- . gen en eigenfchappen, gelyk ik zo even aanmerkte (4). if | Maar het andere gedeelte, de Don, (welke in de wys- | geerte van Plato ook duY# en vous genaamt word), was | | . | | Homerus zig omtrent Hercules uitdrukt, wanneer hy | zegt, dat zyne beeltenis [?dolum] wel tot het onder- | 18 eigentlyk de denkende mensch, wiens oorfprong uit de lucht was (4), ook de Zurog, de mensch zelfs, gelyk aardfche ryk was nedergedaalt, maar dat HY ZELF - | zig by de Goden verheugde met feestelyke maaltyden (ec). il | Beide deze zielen (mag ik ze dus noemen) gaan by | den dood, volgens de denkbeelden der oude Grieken, Zyeingen na het onderaardfche ryk. Dus vind men in de aangeseidena haalde elfde Odysfé, dat de afgeftorvene zig met bloedhe offerhanden verlustigen, het welk zekerlyk eene zinsyk. nelyke aandoening is, en dus geacht wierde tot het onredelyke deel te behoren. Maar die zelfde fchimmen redekavelen onder elkanderen, verhalen hunne rampen, enz. ten klaren bewyze, dat hun redelyk of Be denkende gedeelte ook in Plutoos ryk was aangeland. | i dl ‘ le Men moet echter van dezen regel uitzonderen eenige tà grote mannen, of helden, welker redelyk gedeelte aanftonds na den dood gehouden wierde ten hemel op |1 . il | te (a) Brora sworn xepovrwv. HOMER. Odyff. à 474. Na de tyden van Homerus heeft men echter het woord si3wzo ook gebruikt om het redely- || ke gedeelte uit te drukken. Mosu. ad Cudworthi Syft. Intell. Tom il. 1 Pp. ' (4) Mosuem. 1. L 1037, 1040. (ce) Odyff. A 600.

te varen, zo dat enkel de fchim of de beeltenis in de onderaardfche gewesten nederdaalde. Dit had by voorbeeld in Hercules plaats, gelyk de zo even aangehaalde plaats van Homerus bewyst. En op deze overoude begrippen is naderhand de Socratifche wysbegeerte gebouwt, welke den hemel of de hoogfte gelukftaat, volgens de algemene begrippen der ruwe volkeren,enkel den dapperen befchoren, voor goeden en deugdzamen opende, gelyk ter zyner plaats nader zal worden betoogt. - Daar nu voorts de Ouden zig geen leven konden voorftellen zonder lichamelyke aandoeningen, moest ze mensch, gelyk ik reets gezegt deripper niet alleen de orredelyke de omtrent | . welke hem voor elk ken- zx, gedaante, heb, zyne vorige baar maakte, behouden, maar ook zelfs de redelyke “ziel wierde onder’ eene menfchelyke gedaante verbeelt (a). Waaruit dan te gelyk blykt, waarom de Goden en Helden ons in menfchelyke gedaantens door de Ouden worden afgefchetst. Deze oudfte Griekfche wysgeerte, omtrent de twe zielen der menfchen, heb ik niet onaangeroert kunnen laten voorbygaan, wyl dezelve naderhand, na dat ze door Plato en zyne fchool was verfynt geworden, eindelyk zelfs tot in de kristelyke kerk is doorgedrongen. ‘ Men mag voorts uit de aangehaalde begrippen van ste/felder Homerus met recht befluiten, dat het ftelfel der ziels- une verhuizing te dier tyde onder de Griekfche volkeren ‘4% (a) Tuespesius apud Plut de his qui fero anumine puniuntur p. 564. _

van Home-nog niet fchynt te zyn doorgedrongen; althans nernictinze. gens vind men by hem gewag gemaakt van dat wanverte fchepfel, het welk, uit Egypte en het Oosten afkomftig, naderhand bykans de gehele waereld overftroomt' heeft, tot een altoos blyvend gedenkteken der menfchelyke dwaasheid, en grilligheid der volksbegrippen (a). Uit het geen wy van de twederlei ziel, door de oudfte Grieken reeds geftelt, gezegt hebben, en uit (acre de menfchelyke gedaante, welke zy zelfs het redelyke en onfofe- deel toekenden, blykt genoegzaam, dat men geen ei- DE gentlyke onftoffelykheid aan het zelve heeft toegefchrewas. ven. En hier dienen wy vooral zorg te dragen, dat de wysgerige denkbeelden onzer dagen niet overgebracht werden tot die aloude tyden, van welke wy nu handelen. Hoewel de ziel zelfs by de oudfte Schryveren eene onlichamelyke xelffiandigheid word genoemt (4), moet men echter hieruit geenfints tot de on/foffelykheid befluiten, wyl ozlichamelyk in de taal der Ouden -verfcheidene betekenisfen hadde, en voornamelyk gebezigt wierde van alles ’t welk van een grover ‘lichaam was ontbloot (c). Woarvit deredely- . Homerus ftond reeds in ’t begrip, dat de redelyke . . . kecio/wol. ziel Zynen oorfprong uit de aether, dat is de lucht, gm of wel het verhevenfte gedeelte des hemels hadde, en nomen. j j : de- WAS. (4) Ook word aan Pherecydes, Thales of Pythagoras het invoeren dezer leer onder de Grieken toegefchreven, gelyk naderhand zal worden getoont. Ik zeg onder de Grieken, want in Egypte en het Oosteñ was het ftelfel der zielsverhuizing zeer veel ouder. (c) Moss. ad Cudw. Syft. intell, Tom, I, 36, 37. Tom. II, 1019, 1020.

deze gether was volgens de denkbeelden der Ouden niet geheel onftoffelyk, hoewel echter onverderfelyk (a). Voorts wil ik tot beter verftand der oude Wysgeren en derzelver manier van denken hebben aange oan merkt, dat men door orfferfelykheid niet altoos eene ei- 12a/der gentlyke en eeuwige voortduring, volgens onze denk- rare beclden, verftaan moet, maar fomtyds er niet meer 47% onder begrypen moet; dan een beftaan, welks tyd niet bepaalt. is.. Dus noemen by voorbeeld de Stoicynen de Goden onfferfelyk, hoewel ze dachten, dat dezelve eindelyk in de: algemene verwoesting van ’t gcheelal zouden delen. Eene eeuwigheid zonder opvolging, waar de denkbeelden van voorleden en toefchynt niemand voor komend blyven :buitengefloten, geftelt, vol.ens hebben te Plato onder de Grieken (2). Mosheim groten den van her oordeel Dan, alhoewel het begrip van eeuwige voortduring by de oude Grieken zekerlyk niet door afgetrokke reen verfynt was, (daar.het zelfs deneringen gevestigt. in het grootfte en helderfte licht der wysbegeerte voor ons kortziende menfchen altoos onvolmaakt blyven moet,) vind men echter reeds in de vroegfte tyden de . denk(a) Aether eff ultimus et a domiciliis noflris altisfimus omnia cingens et coercens cocli conplexus, extrema ora et determinatio mundi, in qua cum admirabilitate maxima igneae formae curfus ordinarios definiunt. Cicero de Nat. Deor. II, 40, Aldap is van xi0w branden, blinken. By vele Griekfche Wysgeren is deze aether voor God zelfs gehouden, waaruit dan die godloze ftelling. van zelfs voortdat de ziel een afgefcheurt deel der Godheid was, Dus hielde b.v. vloeide,. Chryfippus , een der voornaamfte Stoicynen, den aether voor den opperften God, Dıoc. LAERT. 137, 138. En de ziel der menfchen was volgens hem afkomftig uit over, dat is uit de aether of de bovenlucht zelve. Cicero Tule. 1, y. (4) Ter aangehaalde plaals Il, 780.

denkbeelden van een altoosdurenden flaat in tegenover- {telling van een #ydelyken ingevoert. | De grove ziel, of die, welke de zitplaats der zinnen pero, en begeerlykheden was, moest volgens de begrippen derzelver der mingna oude Gricken eindelyk worden vernietigt (2); Maar ze bracht in het onderaardfche ryk lidtekenen ditlever. ¿y wonden mede, getuigen en kenmerken van finet- | ten, waarmede ze in dit leven. was bezoedelt, welke van .dien aart waren, dat ze ‘door de fcherpziende oogen der helfche Richteren. zeer ligt wierden ont dekt. Deze vlakken moesten. worden gezuivert, en, Strafvan ZO dit onmogelyk was, wierd de ziel tot den Tartaden Tarta rus veroordeelt, gelyk ons PLATO (4) in zyn Gorgias leert, in welk werk hy vooral de volksbegrippen zyner tyden gewoon is te volgen, gelyk door Warburton en anderen reeds is aangemerkt. En deze ftraf fen van den Tartarus waren zonder einde, gelyk de Ouden eenftemmig getuigen. Dog, of de zielen, welOrd PI ke de woningen der Elifefche velden betrokken, ook denvoor gehouden worden altoos daar te blyven, kan met geen ges, volle.zekerheid worden gezegt. Ik wil echter dit liefst beirokken. met MosHEIM (c) bevestigender wyze beantwoorden, en geloven, dat, volgens de oudfte Grickfche begrippen, het de reeds gezuiverde zielen waren, welke die velden betrokken, om ze nooit te verlaten. Want, volgens deze vinden wy niet dat menfchelyke zielen den hemel konden bereiken, uitgezondert alleen “(a) MosHEtm als boven II, 1046. (5) In Gorgia p. 313. edit. ann. 1590, (c) Ter aangehaalde plaats II, 1044.

leen zeer uitftekende en dappere mannen, welken, volgens de denkbeelden, by alle onbefchaafde volkeren aangenomen, en door ons te voren reeds breder verhandelt, de hoogfte gelukftaat was befchoren, zo dat zy, verre boven den kring der menfchelykheid verheven, Daemons wierden (a). VIRGILIUS ftaat hieromtrent echter in een ander begrip, daar hy de zie- Crdschren len, in de Elifefche velden wonende, affchetst, als gilizs. zynde in eene plaats van zuivering, welke zy, na een bepaalden omloop van jaren, wederom ftaan te verlaten, om weder tot deze waereld op te klimmen, en andere lichamen te betrekken. Dog, die overfchone zesde Eneide, in welke van deze zaken gchandelt word, fchetst ons geenfints de oude volksbegrippen nopens den ftaat der menfchen na dit leven af, maar behelst eene zinnebeeldige nederdaling ter heile, gelyk dezelve in de Eleufinifche verborgenheden gebruiklyk was (2), en dus fpreekt ook de Dichter volgens de leer dier verborgenheden, welke de zielsverhuizing ftelde, en dus de eeuwigheid van dit onderaardfche verblyf ontkende, gelyk in ’t vervolg nader zal worden aangewezen. Dit zy ons genoeg om de oude Griekfche volks- De Dichbegrippen te leren kennen. Dezelve zyn door dich- bende> terlyke cieraden allengskens opgefmukt, en hoewel in naa zommige opzichten veredelt, over het geheel echter /rvar meer (a) De Daemons waren eigentlyk menfchen, welke om hunne uitftekende deugden ten hemel voeren. PLATO in Cratyl. 263. (5) WARBURTON G. 2, van Mozes I, 333. COURT DE GEBELIN Hit, du Calendrier 310.

geluken Meer en meer verwart, en duifter gemaakt. Deze fmerte Dichters zyn het, welke het onderaardfche ryk met ncfabelen vele nieuwe woonplaatfen hebben verrykt, en aan wel- FE ken wy die volledige aardrykskunde van het ryk van Pluto te danken hebben. Zy hebben ons behalven dezen Pluto ook een Cerberus gelevert, eene onderaardfche rechtbank, door Minos, Aeacus en Rhadamantus gefpannen, en eindelyk der dwalende ziclen Mercurius ten leidsman toegevoegt. Oorfprong dexe Wat nu den eerften oorfprong en herkomst van alle deze Griekfche volksdenkbeelden betreft, dezelve Grieif’e moet, immers voor ’t grootfte gedeelte, niet op hungrippen. nen bodem.zelfs, nog ook in één land of plaats worden gezocht. Want, daar het blykt, dat Griekenland door vele volkplantingen uit Thracie, Fenicie, en Egypten is bewoont geworden, is het meer dan waarfchynelyk, dat alle deze volkeren eenige deelen van hunnen vaderlyken godsdienst in die nieuwe woonplaats hebben voortgeplant (4). Wyl echter de Egyptifche godsdienst den toekomenden ftaat der men{chen vooral naaukeurig bepaalde, is het te denken, dat de ftellingen van dit volk wel den meesten op- Deze moet gang zullen hebben gemaakt. Ja, vele geleerden den- Fama ken de gehele Griekfche hel in den Egyptifchen doolpra hof (Labyrinthus) te kunnen vinden. Ook is het onbetwistbaar, dat de Elifefche velden eigentlyk by het oude Memphis moeten worden gezocht, alwaar eene vruchtbare weide was, na welke de dode lichamen wier-

wierden vervoert over een drabbig en kwalykriekend meer. Zie daar den Styx. Charon vind zig van zelfs, want de naam is Egyptisch. Dog dit alles is door de plaatfen van HErRopotus, DIODORUS, SERVIUS over de zesde Eneide en anderen te klaar, dan dat ik er langer by zoude behoeven ftil te ftaan. Deze gehele onderaard{che toeftel, uit Egypte overgebracht, en door het vruchtbare Griekfche vernuft ee opgefiert, heeft zelfs de beroemdfte Wysgeren onder pre | het laatstgenoemde volk tot een grondflag geftrekt, grippen. om er hunne eigene ftellingen voorts op te bouwen. Zulk eene manier van voorftellen, waarby alles zyne oude namen behield, was zekerlyk de veiligfte. Want ik merkte reeds te voren aan, dat het eene zeer misdadige en gevaarlyke onderneming gehouden wierde, wanneer iemand beftond de algemeen aangenomene begrippen van den godsdienst aan te tasten. Dit had vooral plaats wat betrof het leerftuk van den toekomenden ftaat der menfchen, wyl dit altoos voor den vasten grondflag der burgerlyke maatfchappy, en der volksdeugden wierde gehouden. Want, daar de godgeleerde ftelfels der oude volkeren meestal ftaatkundig waren, of Chet geen op het zelfde uitkoomt) met de burgerlyke wetten zeer naauw verbonden, was het hoog verraad in eenen eigenlyken en volftrekten zin, wanneer iemand derzelver grondflagen beftonde te ondermynen, of icts te leren het geen er tegen ftreed (a). Dan, (4) By de Athenienfers was eene wet tegens de zulke, welke op natuurkundige of bovennatuurkundige gronden over de Goden zintwisteden, PLUT. Pericl. 169. in Nicia 533

Dog de Dan, bchalven dezen godsdienst van flaat, vinden ms wy by alle meer befchaafde volkeren ook cene geheime badden leer, welke men zorgvuldig voor ’t gemeen verborg, judi’ wy] dezelve van dien aart was, dat er de gevestigde eee begrippen van den godsdienst door wierden tegengefproken. Dus hadden de meeste Griekfche Wysgeren twederleie manier van onderwys, waarvan de eene voor ’t volk, maar de andere voor meer gevorderde of getrouwe aanhangeren hunner meesters gefchikt was (a). Inzonderheid breng ik tot die dubbele leer de zoTor deer. gepaamde verborgenheden of myfterien, by de gehele fekunbefchaafde waereld eertyds ingevoert, van welke hier non de iets gezegt dient te worden, om dat ze te befchousenbeden wen zyn als wysgerige inftellingen, van de volksbebetrokgrippen zeer vecl verfchillende; om dat vele onder fem de Griekfche Wysgeren ingewyden waren, en dus de denkbeelden, door dezelve hen hebben bygebracht, verder kunnen voortplanten; en eindelyk, en wel voornamelyk, om dat ze zeer beroemt waren wegens de meer uitgeftrekte en redelyke uitzichten, welke die ingewyden kregen in den ftaat der menfchen na dit leven. Oorforong derzelver, | Warburton heeft zeer breedvoerig zoeken te beto. gen, dat de verborgenheden, uit Egypten oorfprongelyk, en daarna van de wetgevers zelfs in de landen welke zy befchaafden ingevoert zyn, ten einde het ge(e) Dit onderfcheid is door niemand breedvoeriger en geleerder betoogt dar door Bisíchop WARBURTON, hoewel hy hier en daar gekerlyk te verre gaat.

geluk der Maatfchappy op deugd en hoop eener toekomftige gelukzaligheid te veftigen. Hoewel de be-. wyzen, voor het laatfte gedeelte dezer ftelling ingebracht, my niet allezints voldoende voorkomen, fchynen zy echter genoegzaam te tonen dat de verborgenheden onder het opzicht der overheid waren. Ook wil ik niet tegenfpreken, dat de oudfte, van welke wy befcheid hebben, in Egypten moeten worden gezocht. Voorts is het bewezen, dat dezelve eene onmiddelyke betrekking op den landbouw hadden (a), waarom dan ook in Egypte die van Ifis, «en Ofiris, den uitvinder der ploeg, en in Griekenland die van Bacchus en Ce- z, nus res de oudfte en de voornaamfte waren. En hieruit derrekking fchynt men te mogen befluiten, dat geene verborgen- dou. heden by de oude volkeren voor den landbouw, die ware bron van befchaaftheid, kunften en wetten (2), waren ingevoert. Daar dan de wetten en landbouw zulk eene naauwe betrekking op elkander hebben, maakt deze omftandigheid zekerlyk het gevoelen van Warburton allerwaarfchynelykst, wanneer hy de eerfte wetgevers en ftichters der burgerlyke maatfchappyen ook voor de inftellers dezer verborgenheden houde. Wat nu het oogmerk dezer inftellingen betreft; het oggmerk zelve was, gelyk ons de Ouden uit eenen mond ver- fer er klaren, om de ingewyden tot een heilig leven te ver- den, plichten, waaraan dan ook de hoop eener tockomende (a Court DE GEBELIN Hift. religieufe du Calandrier 310. b) Cicero in Ver. Lib. Ult. cap. ult. Hierom word Ceres by de Grieken en Romeinen met den bynaam van Wetgecfíjer vereert, wyler geene wetten warea voor den landbouw.

de zaligheid wierde gehecht. Maar wat verftond men door dezen aanftaanden gelukftaat? Ik antwoorde, dezelve beftond hierin, dat deingewyden, of door uitmuntende oefeningen en deugden het zo verre brachten, dat ze na dit leven van alle finetten gezuivert, aanftonds na de woonplaats der Godheid (want de verborgenheden leerden de eenheid van het Opperwezen) opvoeren, gelyk de grote helden, volgens de volksdenkbeelden hier boven aangehaalt; of ten minften, dat ze die reinigingen en zuiveringen van lichaams en zielsfmetten, welke in ’t onderaardfche ryk na den dood moesten worden ondergaan, ontgingen, of draaglyker maakten. Men hoopte de ziel te herftellen tot die eerfte en oorfpronglyke zuiverheid, welke ze gehad had voor en aleer lichaamlyke befmettingen (want de verborgenheden leerden eenen voorgaanden ftaat voor dit leven, en dus ook de zielsverhuizing) er wonden hadden ingedrukt, welke getuigen en kenmerken waren van onreine daden, in het leven begaan (4). En hierom was het, dat de ingewyden wedergeborene genoemt, en in den gewonen ftyl gezegt wierden een nieuw leyen te beginnen, zo ras ze de godsdienftige geheimen dezer inftellingen kenden, en begonnen te beocfenen. | Maar waarin beftond nu deze zuivering der ziel, welke den ingewyden hoop gaf op een aanftaanden gegcukflass \ukftaat, en wel zulk eenen, dat andere menfchen diergelykennaditleven nimmer konden bereiken? Er wierden (a) Is Casauz, Exerc, Antibaron, XVI, 43.

WEGENS DEN STAAT den zekerlyk deugd en betrachting der wetten toe vereischt (4). Maar deze zede/yke reiniging Konde echter niet alleen of ten vollen doenhopen op de voorgeftelde beloning. Want de Ouden fpreken ook eenparig van lichamelyke reinigingen, welke, volgens alle heidenfche godsdienften, en wel vooral in het Ooften, gehouden wierden invloed te hebben op de zedelyke zuiverheid. Men ftelde namentiyk, dat de ziel indrukfelen of vlakken behielde, kenmerken van ongeregelde driften en begeerlykheden, van welke.vlakken of fmetten de Platonifche wysbegeerte zeer veel fpreekt, gelyk wy ter zyner plaatfe zien zullen En om deze vlakken pu. de volkomen kwyt te raken, was het dat vele wysgeren se”! zig in alle by hen bekende verborgenheden deden in: genbeden wyen. Ja, uit deze zelfde bron zyn ook die licha- gere melyke onthoudingen voortgekomen, welke men dagt invloed op de ziel, en het herftel van derzelver oorfpronglyke zuiverheid te hebben. Alle welke dingen verklaart moeten worden uit de ftoffelyke denkbeelden, door de ouden aan de menfchelyke ziel gehecht, gelyk wy. te voren aanmerkten. Hier van daan was het ook dat de onheilige, of de zulke die niet waren ingewyt, in het onderaardfche:ryk in flyk en drek zouden moeten omwroeten, dat is eene veel moeielyker zuivering ondergaan, dan die gene welke door hunne inwying in dit leven zig reeds hadden gereinigt (2). - Welke menfchen nu volgens de leer der verborgenhe(a) Warburton II, 208 envolg. * (5) Mosuzm. ad Cudworth. Tom. II, 1048.

De zesde Eneide fcbetst de leer der verborgenbeden. DE GEVOELENS DER OUDE WYSGEREN heden op een toekomend geluk hopen konden, of ftraffen moesten verwachten, en eindelyk welke bepalingen in de toekomftige uitdeling plaats hadden, vind men nergens zo breedvoerig en naaukeurig verhandelt als in de zesde Aeneide van VirciLius, welk dichtftuk eene eigenlyke nederdaling tot het ryk der doden, zo als dezelve in de verborgenheden gebruiklyk was, affchetst (4). De toekomende plaatfen van beloningen en ftraffen zyn driederlei, een vagevuur of plaats der reiniging, eene eigenlyke hel, of plaats van fmerte, en eindelyk de gelukkige velden, voor de zalige zielen gefchikt. Het vagevuur was voor zelfs-moordenaren, buitenfporige minnaars, eerzuchtige krygslieden, en eenige anderen, van dewelke de rede, waarom zy juist hier moeften belanden, niet zeer gemakkelyk valt te bepalen. Tot den Tartarus wierden veroordeelt geheime fchelmen, welke de ftraffen der wetten op de waereld hadden weten te ontduiken, ongodisten, verachters van, en {potters met heilige zaken , verraders van hun vaderland, echtbrekers, bloedfchendige, en eindelyk overtreders van zulke plichten, welke, hoewel in de menfchelyke natuur gevestigt, niet behoorden tot de zorg en bepalingen van burgerlyke wetten; by voorbeeldalle, welke de natuurlyke liefde jegens ouders en bloedverwanten niet gekent of geoefent hadden, gierigaarts, welke met de {chatten die zy bezaten de behoeftens hunner medemenCa) Dit wordin het eerfte deel van WAR BU RTON Godd. zend. van Mozes uitvoerig geleerd, en naaukeurig bewezen.

menfchen hadden geweigert te hulp te komen. Eindelyk onder de bewoners der gelukkige gewesten was de eerfte plaats gefchikt voor wetgevers, en ftichters der maatfchappyen, de twede voor beminnaars van hun vaderland, en die. voor het zelve den dood hadden ondergaan, en de derde of laatfte voor uitvinders van nuttige kunften en wetenfchappen. Hoewel deze bepalingen van geluk en ongeluk over % geheel genomen vry redelyk kunnen genaamt wor- - den, vinde ik echter hier geene beloningen voor de eer ftille, en op de waereld onberoemde deugd, daar #8. echter by de inwyingen wel vooral op een heilig le- Shape vensgedrag wierde aangedrongen, gelyk wy zo even a zagen. Misfchien heeft Virgilius alleen treffende carakters voor zyn heldendicht gefchikt geoordeelt. Of, (en dit koomt my wel het waarfchynlykst voor), men moet hem verklaren uit het by alle minder befchaafde maatfchappyen eertyds aangenomen denkbeeld, dat het in deze verfchil namentlyk van rang en beroemtheid, waereld plaats hebbende, zynen invloed ook uitftrekt op de toekomftige bedeling (4). Het was alleen Socrates, welke de innerlyke waarde der deugd zo wel i kende, dat hy dezelve in het tockomende leven even grote beloningen toekende, zonder onderfcheid waar ze gevonden wierde, en welke de zedelyke plichtsbetrachting die vergelding dede hopen, welke men eertyds alleen voor helden en beroemde mannen dacht bewaart te zyn. Maar van deze leer zal ik ter zyner plaats nader handelen. ~ (a) Zie de eerfte afdeling, | | Nu

Overgang Nu ga ik over tot de eigenlyk genoemde Grickpanni fche Wysgeren, welke een min of meer uitgebreid POS zamenftel van de natuur, God, en de ziel der men{chen hebben gevormt en voortgeplant. © Maar hier neem ik eene zeer mocielyke taak op my. Denkbeelden en ftelfels te ontwarren, welke dikwerf zo weinig zamenhangen, dat ze door de uitvinders zelfs op zeer losfe fchroeven geftelt, en zelfs niet altyd op dezelve wyze worden voorgedragen! Want, dat dit het geval was der oude Wysgeren, Mocilykwanneer zy Over den ftaat der menfchen hier namaals au redeneerden, zal ftraks genoegzaam biyken (a). En raging y Waarlyk, die doolhof van verfchillende gevoelens en grippn onzekere leerftelfels is zo groot, dat men nooit de xl Kracht der verklaring van den Apostel PauLUS fterker zal gevoelen, dat het namentlyk Jefus Christus is, die het leven en de onverderflykheid heeft aan den dag gelegt (4), dan, na die oude fcholen, en derzelver vlottende begrippen te hebben doorwandelt. En dit wil ik tot myne eigene verontfchuldiging hebben aangemerkt, indien er gapingen en duisterheden na deze myne verhandeling mogen overfchieten. Dese worNog groter word deze zwarigheid, daar vele onder groer, de oude Wysgeren twe leerftelfels hadden, waarvan mong het eene voor het volk en den ftaat, maar het andere heen voor byzondere leerlingen en sverweging neemt. aanhangeren gefchikt was. Het was immers by de Grieken gevaarlyk, denku beel- | (a) Rem gratam promittentium magis quam probantium, Seneca Épift. 102. (3) 2 Timoth. I, vs. 10,

beelden, welke den openbaren godsdienst omverre wierpen of ondermynden, openlyk voor te ftellen, gelyk ik te voren heb bewezen. In het betoog dezer twederleie leer der oude Wysgeren is niemand breedvoeriger dan WARBURTON, dog hy befchouwt ook volgens zyne gewoonte alles uit het oogpunt dezer Men moet eens aangenomene ftelling, in zo verre, dat hy dezel- hl ve by alle oude Wysgeren, Socrates alleen uitgezon- il dert, denkt aan te treffen. Gaarne wil ik met den uit- gegevoemuntenden man geloven, dat vele onder hen anders ‘ie kn dachten, dan zy in ’t openbaar fpraken, en ditis ons remem onder anderen door Brucker breedvoerig getoont. Dog alle tegen elkander aanlopende gevoelens, welke men fomtyds by denzelfden Wysgeer aantreft, tot deze twevoudige leer te betrekken, fchynt my niet nodig te zyn, daar de dobbering van twyfelingen, welke een leerftuk op onzekere, ja valfche gronden rustende, natuurlyk medebracht, zig buiten dien gemakkelyk en zeer ongedwongen laat verklaren. Eer ik verder ga, wil ik hier nog eenige aanmer- ”r¢fkingen ter neder ftellen, welke dienen zullen ter op- mer ter kingenvere heldering en beter verftand der leerftelfels van elk beter Wysgeer in ’t byzonder. : i der fand wysgerige . I. De meeste, zo niet alle Griekfche Wysgeren, Rellingen. ook dezulke, welke op de ftelligfte wyze over een toekomend leven hebben gefproken (4), waren. ge- She woon een ftoffelyk denkbeeld aan de menfchelyke ziel den door te y (a) Ik moet hier Socrates uitzonderen, want deze liet zig over diergelyke zaken nooit uit, gelyk wy ter zyner plaatfe zien zullen,

DE GEVOELENS DER OUDE WYSGEREN de Wisge. te hechten. Van deze begrippen heb ik te voren reeds OS gezegt, en men moet dezelve wel in ’t oog houbecht. den, wyl er de denkbeelden van een toekomenden ftaat zeer door kunnen worden opgeheldert. Het is ten overvloede bekent, dat dit leerftuk van de ftoffelykheid der ziel zelfs in de oude Christelyke kerk is doorgedrongen, en van vele onder de zogenaamde Oudvaders is voorgeftaan en gelooft geworden. Ja, het is zeer duister, of wel een enkel oud Wysgeer, Plato zelfs, de fynfte en {cherpzinnigfte van allen niet uitgezondert, van onlichamelyke wezens in een eigentlyken zin heeft gefproken. (4). Ofde II. De Griekfche Wysgeren (byzonderlyk Plato en Fr zyne fchool) welke of van eene enkele voortduring metden der ziel na dit leven, of van cen ftaat van beloningen en en ftraffen fpraken, hebben veelal te gelyk het ftelfel $n Vic der zielsverhuizing voorgeftaan. Dog men zal zeggen, baarkon- deze #2" zielsverhuizing konde immers onmogelyk befaan met den ftaat van beloningen en ftraffen, en vooral niet met een toekomend leven, het welke van de huishouding van deze waereld. of van dit leven geheel was afgezondert. En dus zal het befluit zyn, dat hier eene openbare tegenftrydigheid moet plaats hebben. Ook is by velen de onbeftaanbaarheid dezer twe ftellingen zeer in ’t oog lopende, waarom dan by voorbeeld de Indiaanfche Braminnen van de uiterfte ongerymdheid worden befchuldigt, daar zy, de zielsverhuizing lerende, echter de ongelukkige weduwen aan(a) Mosn. ad Cudworth, Tom. L p, 24.

aanzetten om zig op de houtftapels harer overledene mannen te doen verbranden, en dat wel met 00gmerk om hen in de andere waereld te volgen en te dienen (4). Maar wat zal men van de Griekfche Wysgeren denken? Zyn zy zig zelven zo ongelyk geweest, dat ze twe {tellingen hebben byeen gevoegt, van welke de eene de andere omverre ftoot, en wel zo, dat deze onbeftaanbaarheid zonder diepe redeneringen of fchrandere betogen bemerkt word. Mos- HEIM denkt de zwarigheid weg te nemen, wanneer men de verhuizingen, van welke de Wysgeren {preken, enkel van het edele deel, of de denkende ziel verftaat, terwyl het andere, het Idolum, of de zitplaats der zinnen na dit leven wierde beloont of geftraft (9). Maar, hoewel dit antwoord in den eer: ften opflag vry aannemelyk moge voorkomen, gaat het echter niet door. Want zo de Griekfche Wysgeren, welke de zielsverhuizing ftelden, cenen toekomenden ftaat van beloningen en ftraffen gelooft hebben, moest die zekerlyk gelegen zyn in de ver{chillende, of meer dan min gelukkige bedeling, welke de ziel in eene nieuwe woonplaats, dat is in een ander lichaam, te beurte viel. En dus moeten de aanftaande beloningen en ftraffen (geftelt zynde, dat de Griek- {che Wysgeren dezelve hebben geleert) zekerlyk betrokken worden tot het redelyke deel, wyl dit de verhuizingen onderging, en niet op het zinnelyke, of het a) Pauw Recherches fur les Americ. II, 213. 3) Mosuen. l. 1, Tom, Il, 1042.

het fyne bekleedzel der eigentlyke ziel, gelyk Mosheim gegist heeft. Maar deze gehele zaak is zeer duister, wyl het betwist word, of wel een enkel Grieksch Wysgeer de zedelyke zielsverhuizing geleert heeft, dat is zulk eenen toekomenden ftaat, waarin de voorzienigheid de ongelyke bedelingen van een vorig leven zoude te recht brengen; en of ze niet in tegendeel alle cene noodlottige of noodzakelyke verhuizing in hun hart hebben gelooft, hoewel ze de eerfte by het volk uit ftaatkundige beginzelen voorftonden. Dit laatfte gevoelen, het welk dat van Bisfchop WarBURTON is (7), doorgaande, is de gehele vraag Overtollig, wyl eigentlyke beloningen en ftraffen, of dezulke, welke opzicht hebben op een wetgever en op redelyke wetten, door zulk eene noodlottige of noodzakelyke verhuizing worden omverre geftoten. Dog dit zelfde moeielyke verfchilpunt zal naderhand in de behandeling der gevoelens van Pherecydes, Thales, en andere Wysgeren wederom voorkomen, en alsdan breder worden verklaart. Detocko. mene fast kan Uit het gezegde word reeds gedeeltelyk opgeheldert de III. Aanmerking, welke ik in ’t verklaren der geopizeder- dachten der oude Wysgeren wil hebben in ’t 00g geee houden; namentlyk, dat men den toekomenden ftaat, verfaan. volgens hunne denkwyze, op twederleie wyze kan begrypen, of als eene enkele voortduring, welke uit den aart en natuur der ziel van zelfs volgen moest, zon: der opzicht op beloningen of ftraffen hier namaals te ho(4) Godd. zend. van Mofes II, 207,

hopen of te vrezen, of als een zedelyk gevolg van het gedrag der menfchen na dit leven. Tot de dryvers der eerfte ftelling kan men brengen alle dezulke, welke onze ziel voor een afgefcheurt deeltje der Godheid hielden, en by dewelke wel de zelfitandigheid der ziel, maar niet de men/chelyke ziel onfterflyk was, daar ze leerden, dat dezelve natuurlyk moeste wederkeren tot het wezen, waarvan ze was genomen. IV. Moet ik hier nogmaals aanmerken dat de Griek- Yolksbefche Wysgeren, en vooral de fchool van Pythagoras gerieben en Plato, van den toekomenden ftaat fprekende, zig wnseren veclal bedienden van de begrippen en namen, welke en ze by het volk vonden aangenomen. Waarom ik dan in ’t vervolg niet zal behoeven te herhalen, het geen ik hier boven reeds van deze volksdenkbeelden hebbe gezegd. V. Eindelyk zal het niet nodig zyn alle fcholen der Hezal Griekfche wysbegeerte te onderzoeken. Velen, ja zeer dene voelens velen kunnen wy voorbygaan, die, of de floping van ftelden , Piseren den gehelen mensch by den dood leerden,de ofzelfftan dig- ne dat de ziel aanftonds wederkeerde tot heid, waaruit Ze volgens hunne begrippen genomen was, zonder eenig verder uitzicht op beloningen of ftraffen. Twe waren de Griekfche hooftfecten, de Ionifche Perdeling tusfchen namentlyk, en de Italifche. De eerfte begint, volgens desee Grick{che het algemeen gevoelen, met Thales. De onderdelen 7 aftjecze». zyn de Socratifchen, Cyrenaifchen, Academifchen, eindelyk en n, Peripatetifchen, Megarifchen, Cynifche de Stoicynen. Van de Cyrenaifchen, van dewelke de

hoffelyke Ariftippus het hooft, en Theodorus en Euhemerus de voornaamften waren, valt niets te zeg_ gen. Deze fchool beftonde uit godlochenaren, en van hunne gedachten van ’s menfchen ziel weten wy zeer weinig, althans wy vinden in 't geheel niet dat ze over den toekomenden ftaat hebben geredeneert. Ariftoteles, het hooft der Peripatetifchen, leert de fterfelykheid der ziel klaar genoeg; daar echter de gevoelens van dien Wysgeer op verfchillende wyzen worden uitgelegt, worden gezegt. zal beneden iets Van de ftellingen nader van hem der Megarifche {chool, waar van Euclides, die yverige leerling van Socrates, het hooft was, is ons bykans niets bekent, en de weinige ftellingen, door de Ouden tot ons over~ gebracht, kunnen, volgens het gevoelen met geen mogelykheid worden ontwart. van Bayle, Waaruit dan volgt, dat er ook niets te melden valt van de gevoelens dezer fchool omtrent den toekomenden ftaat der menfchen, indien zy al denzelven mochte gelooft en geleert hebben. Even hetzelve kan men, wat dit ons onderwerp betreft, van de Cynifchen zeggen. Ook maakten dezen eigentlyk geen byzondere fchool uit, welke kenmerkende ftellingen dreef, maar onderfcheidde zig voornamentlyk in het uiterlyke levensgedrag , het welke zy na zekere by hen aangenome regels inrichteden; en ze hebben ons verder niets nagelaten dan eenige zedelyke fpreuken, welke geene de minfte betrekking op de hoofdzaak dezer verhandeling hebben. Welke Dus fchiet hier, behalven het hooft der fchool of wygeren Thales, zelfs niemand over behalven Socrates en Plato,

to, met zyne Academisten. Van Ariftoteles en de worna- Stoifchen moet echter ook iets worden gezegd, wyl mensiyk 9 onze AANgelyk ik ftraks reeds omtrent den eerstgenoemden mr aanmerkte, men over hunne gevoelens zeer getwist j heeft. De twede hooft- of moederfchool, te weten de Ita- 7wede liaanfche, is door Pythagoras gefticht. Voorts heeft hf zy tot takken de Eleétifche, Epicurifche, en Pyrro- /eboo. nifche feéten. Het ftelfel der Eleatifchen liep, zo wy de getuigenisfen van anderen mogen geloven, (want van hen zelfs hebben wy geene Schryvers) op ongodistery uit. Verder vinden wy niet dat deze men{chen zig veel met zielkundige befchouwingen hebben opgehouden, dan alleen, dat Democritus, een der voornaamfte meesters dezer fecte, oordeelde, dat de ziel uit ondelen was t’zamengevoegt, en deszelfs floping na den dood ronduit ftelde (4). De Heracliti- Herach- {che leertrant is zo duister, dat ze door de Ouden ** zelfs niet wierde verftaan, daar derzelver hooft verkoos alle zyne voorftellingen met leenfpreukige, raadzelachtige, en weinig bekende woorden te omzwachtelen. Het fchynt echter genoegzaam te blyken, dat Heraclitus zelfs de menfchelyke ziel voor een afgezondert deel der Godheid hielde, en ftelde, dat dezelve ftraks na den dood van het lichaam tot haren oorfprong wederkeerde. Want wy lezen niet, dat hy van verhuizingen en omdolingen fprak (2). Wat (a) Cicero Tuscul, Difp. I, 11. (5) Brucker Tom. 1, p. 1222. PLUTARCA, plac. philos. : IV, 7.

Epicurus, DE GEVOELENS DER OUDE WYSGEREN | Wat Epicurus betreft, niets is bekender, dan dat hy leerde, dat de ziel, als uit ondeeltjes (atomi) beftaande, hoewel niet vernietigt, echter met het lichaam | ontbonden en | verftrooit wierde, zo dat de gehele mensch by den dood ophielde te beftaan. , Pyrrboen Ga De Pyrrhonifchen of Sceptifchen eindelyk waren afftammelingen van de Eleatifchen, hielden zig alleen bezig met te ondermynen en omverre te werpen het geen anderen zochten op te bouwen, en hadden zelfs eigentlyk geen wysgerig ftelfel. Uit deze korte befchouwing der Italifche fchool blykt, dat dezelve zeer ras zal kunnen worden afgebandelt, wyl, behalven Pythagoras en cenige weinige anderen, welke tot zyne navolgeren gemeenlyk gebracht worden, niemand over de beftemming der men- {chen na dit leven iets zekers of verftaanbaars, voor ZO verre wy weten, geleert heeft. Aanmer- Elk, wie deze wysgerige ftelfels, onder de Grieken Lee ingevoert, over ’t geheel befchouwt, zal zekerlyk ds, in gemeen, verzocking komen om te geloven, dat ze meer Kwaad dan goed in de waereld hebben gewrocht. Die fpitsvinnigheid in ’tredekavelen, welke den Griekfchen volkeren zo byzonderlyk eigen was, heeft de meeste Wysgeren onder hen in hunne eige fyn uitgefp onne redeneringen verwart, tot dat zy eindelyk alle grondflagen van natuurlyken godsdienst en zedekunde om- . ver wierpen, zonder eenige andere genoegzame fteunfels van deugd en hoop in derzelver plaats te kunnen ftellen. Ook is het myns bedunkens onbetwistbaar, dat ze door deze verfynde dwaasheden eerst de ze-

den van hun eigen vaderland, en naderhand ook die der Romeinen hebben bedorven. Dog de natuurlyke voortgang der menfchelyke vermogens en denkwyze, wanneer ze aan zig zelven word overgelaten, leert, dat twyfelary en ongodsdienftigheid onmiddelyk en overal op grove onkunde volgen. En de ondervinding getuigt ook, dat dit zal, niet alleen by elk byzonder mensch, maar zelfs by gehele volkeren plaats hebben; ten zy het Gode behage (gelyk het hem dan ook goedgunftig behaagt heeft) onze zedelyke opvoeding, wanneer wy tot dien trap gekomen zyn, op eene onmiddelyke wyze, of door eene byzondere openbaring te befturen en te bevorderen. De eerften onder de Grieken (of ten minften on- Gedacbder die volkeren, welke Grieks fpraken) die, zo veel Thales en wy weten, over de natuur der ziel geredeneert, en PRereeÿftellingen, van de boven afgefchetfte volksbegrippen onderfcheiden , gedreven en voortgeplant hebben, zyn THALES, de ftichter der Ionifche fchool, en ook volgens het algemeen gevoelen de vader van de eigentlyke Griekfche wysbegeerte, en PHERECYDES, afkomftig van Syrus, een eiland tot de zogenaamde Cycladen behorende. Deze mannen worden gemeenlyk gelooft tydgenoten te zyn geweest, en moeten omtrent de Babylonifche gevangenis hebben geleeft. Ik heb dezelve hier byeengevoegt, niet zo zeer wegens die gelyktydigheid van hun leven, als om de overeenkomst hunner wysgerige ftellingen, in zo verre ze ’s menschen ziel betroffen. Niemant moet hier echter een volkomenen en zekeren uitleg van dezelKkk

ve verwachten. Want, wat Thales betreft, Bruc- KER en anderen klagen met recht over de allerdik: fte duisternisfen, waarmede de begrippen der oudé fonifche fecte, van welke hy de infteller- word gehouden, zyn bedekt. En van zynen tydgenoot Pherecydes weten wy nog minder. Suidas verhaalt uit een oud Schryver, (4) dat hy de geheime fchriften der. Feniciers bezeten heeft, zonder voor ’t overige een meester te hebben gehad. Men zoude hier uit kunhen opmaken , dat deze gefchriften de voorname bronnen zyner ftellingen geweeft zyn. Maar welke leer die geheime bocken mogen hebben bevat, hicromtrent kan men gene gisfingen maken, die eenigfints gegrond zyn. Voor ’t overige getuigen de Ouden, dat hy ook :zyne leer heeft voorgedragen met die zelfde duisterheid van woorden, en raadzelachtige fpreuken, in welke de godsdienftige ftelfels door het Ooftersch en Egyptisch Priefterdom van alle tyden zyn omzwachtelt geworden (2). De plaatDIOGENES LAERTIUS Cc) verhaalt, dat er zomSender mige waren, welke Thales hielden voor ‘den eerften oude febryveren invoerder van het leerftuk der onfterfelykheid onzer ziel, omtrent de : teervan ; en PLUTARCHUS (4) zegt dat Thales de eerfte was, Thales en Pherecydes welke leerde dat de ziel een eeuwig bewegend Of van wordenby- zelf$ bewegend wezen is. melt. | Maar Cicero (e) getuigt, die, 0 verre de oude een verzata i In Oécesebdys. + | ge- (5) CLEMENT ALEXANDR. Strom. Y., 676. ÂARISTOT. Metaph. XII, 4» (e) Lib. I, Segn. 24. - - (4) Placit. Philof. IV, 2. Ce) Difput, Tufcul. Lib, L, cap. 16,

gedenkfchriften konden reiken, Pherecydes voor alle anderen geftelt had, dat de menfchelyke ziel alioosdurende was, hoewel het, volgens de aanmerking, welke hy er op volgen laat, te denken zy, dat anderen voor dien Wysgeer het zelfde reeds geftelt hebben. Voorts verklaart Hesycuius MILeEsius (4), dat Pherecydes de eerfte was, welke de zielsverhuizing drecf. En eindelyk verfchilt Maximus TYr1Us (à) weer van alle deze Schrÿveren, zeggende dat Pythagoras de eerfte leeraar der onfterfelykheid was. ~ . Dan, deze getuigenisfen, hoe zeer zy onder elkanderen verfchillen omtrent den eerften invoerder van de leer der onfterfelykheid, en der zielsverhuizing, komen echter hier in overeen; dat dezelve onder de Grieken moet worden gezocht. Maar HERODOTUS (¢) is het weer met hun allen oneens, daar hy denkt dat de oudfte fporen van die wysgeerte niet in Griekenland,. maar in Egypte te vinden zyn. En eindelyk zynhet, volgens PAUSANIAS (4), noch de Grieken, noch de Egyptenaren, maar de Chaldeen en Indianen, welke voor:alle andere volkeren de ziel voor onfterfelyk hebben gehouden. Wanneer men nu alle deze plaatfen by een voegt, War uit gene blykt er uit: J. Dat men het gansch niet eens was, waar de eer- den bee fte oorfprong van de leer der onflerfelykheid en zielsyerhuizing moefte worden gezocht. IL (a) Apud Surmaml. cit. Ce) Lib. Il, cap. 123. (4) Differt XXVIII. (4) In Mesfeniac, p. 277.

II. Dat men het ftelfel van onfferfelykheid en zielsverhuizing, zo als het by de Grieken, Egyptenaren, Chaldeen, en Indianen was ingevoert, voor een en het zelfde heeft gehouden. | III. En vooral dat die Schryveren van altoos voortduren der ziel, onfferfelykheid en zielsverhuizing fpreken, als van denkbeelden welke of geheel niet verfchillen, often minften zeer naau aan elkanderen verknocht zyn. Wy zullen ons nu niet inlaten in de oplosfing der eerfte zwarigheid, of in die allermoeielykfte nafpeuring, waar de eerfte oorfprong van het leerftelfel der \ zielsverhuizing moet worden gezocht. Bekent is het, | ¿dat het zelve door het gehele Oosten en Egypte was aangenomen, en dat wel zedert onheuchelyke tyden. Waarom dan ook de eerfte uitvinders voor altoos door de dikfte duisternisfen der Oudheid blyven bedekt. Maar de rede, waarom de Grieken de -eerfte bronnen dezer leer in hun eigen land dachten aan te treffen, moet gezocht worden in die uitnemende volksverwaantheid, welke zelfs de beste Schryvers befmet heeft, en welke hen dede lochenen van -anderen iets te hebben geleert. Dit ging zelfs.zo verre, dat zy niet wilden geloven, dat de Wysgeerte der Barbaren ouder Hoemen was dan de hunne (a). Dog Wat zal men nu cindelyk uit de bygebrachte de gove. getuigenisfen, omtrent de gevoelens van Thales en Tbalesen Pherecydes opmaken? Zeker is het, dat men dezelve we} niet dus kan verftaan, (hoe zeer deze ook de aange

nomene verklaring is) dat deze Wysgeren de eerfte trent de waren, welke een leven na dit leven, of eenen toe- m. komenden ftaat ftelden; want dit was reeds van de oudfte tyden in Griekenland zo wel als in alle andere gewesten der waereld, volgens het geen wy te voren betoogden, de algemene, of de doorgaande volksleer. De ware verklaring is dan deze: Thales en Pherecydes waren de eerften, welke de eigentlyke eeuwigheid der ziel, en de daar mede verbondene xielsverhuizing , onder de Grieken leerden, en door wysgerige redenkavelingen zochten te bewyzen. . Maar welke was nu die eeuwigheid der ziel volgens 2, bieder hunne denkbeelden? Ik antwoorde; zy hiclden het Soorcen daar voor, dat de ziel een afgefcheurt of afgezondert ara deel der Godheid zelve was, en zyn de eerfte onder deelvan de Grieken geweest, welke de leer van het eene we- God zen, waartoe de menfchelyke ziel ook behoorde, hebben voorgeftaan (4). Deze godloze ftelling heeft zo veel opgang gemaakt, dat onflerfelykheid, in een wysgerigen zin genomen, dezelve in volgende tyden zeer dikwyls infloot. En niets anders wil CICERO zeggen, wanneer hy getuigt, dat Pherecydes de eerfte was, welke leerde, dat de ziel eeuwigdurend is; en dien zelfden zin moet men ook aan de woorden van Plutarchus geven, wanneer (4) God of Jupiter was volgens Pherecydes de Aether purus. BRUCKER I, 985. waaruit dan volgt, dat de ziel een gedeelte van dezen aether was, gelyk Pythagoras, welke voor zyn leerling gehouden word, ook ftelde, zo als wy ter zyner plaatfe zien zullen. En dit denkbeeld kwam met de oude volksbegrippen, van welke wy te voren fpraken , volftrekt overeen.

neer Thales voorkoomt als de eerfte die de ziel een altoos of van zelfs bewegend wezen noemde (a). Ik wil deze verklaring voor de myne niet opgeven, wyl ze reeds door BuppEUs (2) en anderen voorgeftelt, en door WARBURTON met Zeer groten toeftel van geleerdheid is aangedrongen (c), dog echter zal ik .dezelve ftaven met eenig nieuw bewys, getrokken uit de eigentlyke betekenisfen der woorden, door de Ouden hier gebruikt (4). Of nu dit ftelfel, waarvan wy fpreken, door de Grieken zelfs is uitgedacht, of wel van anderen, en hen zelven ts uitgein ’t byzonder van de Egyptenaren overgenomen zy, Ofdie flelling door dacht. valt gansch niet gemakkelyk te bepalen. WARBURTON denkt het eerfte gevoelen te kunnen bewyzen, en geeft zig zeer vele moeite om de Egyptenaren van deze flechte begrippen vry te pleiten (e). Maar Iam- BLICHUS (f) getuigt met ronde woorden, dat ook dat * - (a) Zie de boven aangehaalde plaatfen. (5) Thef, de Atheismo & fuperftit. p. 150. Ed. Lulofs. . (ce) Godd. zend. van Mofes II, 314 en volg. * (4) Cicero zegt ter aangehaalde plaats, dat Pherecydes de eerfte was die ftelde, dat ’s menfchen ziel altoosdurend (Sempiteraus) was. Warburton haalt eene plaats van Donatus aan, uit welke blykt, dat het woord Sempiternus eigentlyk van de Goden word gebruikt, waaruit dan volgt, dat Pherecydes de ziel volgens Cicero voor Goddelyk verklaarde. Lacranrius drukt dit byna op dezelve wyze uit, daar hy zegt, dat Pherecydes redekavelde de aerernitate animorum. Lact. D. Inftit. aecernus en fempiternus komen van aevum, een woord, dat volgens CENSORINUS, een zeer goed kenner van godgelecrde fpreckwyzen, betekende, het geen zonder oorfprong en zonder einde was, het geen altoos beftaan zoude, gelyk het altoos beftaan hadde. die natal, c. 16. CENSORIN. de SERVIUS, mede een zeer goed letterkundige, ad den. VI. Aevum (zegt hy) proprie aeternitatis eff, quod non nif in Deos venir. Het adroxivydoy (van zelfs bewegende) van Thales moet verklaart worden uit de plaats van Cicero Tufe. Difb. I, 23. Quod femper movetur aeternum eft, (e) Ter aangehaalde plaats. (/) De Myfteriis Sekt. VIII. c. 8.

dat volk de ziel voor een afgefcheurt deeltje der Godheid hielde, en het zelve geven Porphyrius en andere mede niet onduidelyk te verftaan (2). Men dre. moet echter bekennen, dat de begrippen der oude ren ont Egyptenaren omtrent dit ftuk zo duister, ja zelfs te- fee genftrydig zyn, dat ik liefst met MosHEim zoude geloven, dat niet alle Wysgeren en Godgeleerden onder dat volk een en-het zelfde ftelfel gevolgt hebben (0). Daar het nu genoegzaam bewezen is, dat Pherecy- De ge des en Thales de zielsverhuizing ftelden, en de Ziel vs Tbates zelfs hielden voor een afgefcheurt deel der Godheid I, 724% cydes over zoude men hieruit eenigfints by gevolgtrekking kun- der roekonen opmaken, welke hunne denkbeelden waren, om- haut syn trent derzelver ftaat na dit leven. Want ftellige plaat- “4%: fen, welke hunne gedachten onmiddelyk verklaren, entbreken ons. Maar een gedeelte der Godheid zelfs {cheen zekerlyk niet vatbaar voor bcloningen of ftraf fen te moeten worden gehouden, althans, wanneer men die woorden in eenen volftrekten zin neemt. Misfchien hebben zy geftelt, dat der ziel fmetten en vlakken door mededeling van een onrein lichaam bybleven, en dat deze, naar mate zy groter of minder waren, de verhuizing en omwentelingen moeilyker of gemakkelyker, langer of korter konden maken, voor en aleer dezelve tot het wezen, waarvan ze genomen waren, wederkeerden. Het is ook mogelyk, dat zy den (a) Jasnonsuı Panth. Aegypt. I, cap. 2.4 12. , (5) Mosu. ad Cudworth I, 366. Zie ook BRUCKER Hit. Crit. Phil. Tome 1,293, 287, 297.

den mensch twe zielen toefchreven, van welke de eene zinnelyk, en de andere redelyk was, volgens de denkbeelden, by Homerus reeds te vinden, en hier boven aangehaalt (2). Maar van dit alles, zeg ik nog eens, kunnen wy, by gebrek van genoegzame berichten, niets ftelligs verzekeren. Pybagoe Nu zoude ik, wilde ik volgens de gewone order der Griekfche fcholen, hier boven gemeld, voortgaan, tot de Socratifche wysbegeerte moeten koomen. Maar wyl de zo evengenoemde Pherecydes, volgens het algemeen gevoelen, de onderwyzer van Pythagoras geweest is, en deze ook, zo als ftraks blyken zal, gelykfoortige begrippen heeft voortgeplant, heb ik het meer gefchikt geoordeelt hem hier aanftonds te laten volgen. Groote Maar het geen ik te voren aanmerkte, omtrent de zwarigbeden, wel- dikke duisternisfen, waarmede de leerftclfels der oude kedeont- Wysgeren over ’t algemeen omringt zyn, is op nie- Dane mand meer toepasfelyk dan op Pythagoras. Alles wat our dien ongemenen man betreft, is aan twyfelingen onderhevig, en men heeft niet alleen over zyne ftellingen getwist, maar ook over zyn vaderland, levensloop, reizen, den tyd in welken hy bloeide; eindelyk, niets word van hem algemeen gelooft, dan dat hy eens geleeft heeft. Men kan zonder te veel te zeggen verzekeren, dat zyn echte ftelfel met hem zelfs is verloren. Ja Lyfis, een zyner leerlingen, verklaart, Ca) Van deze vlakken der ziel zai naderhand by de Wysgeerte van Plato worden gehandelt,

klaart, dat er toen reeds waren, welke, zig valfchelyk rege pier voor Pythagoristen uitgevende, hem ftellingen op- 7: drongen, die hy niet gehad hadde, en betuigt er by, dat wat hem zelfs betreft, hy geenfints gezint is om aan iemand de ware beginfelen zyns meesters te openbaren (4). Het zelfde bericht ons ook PorPHYRIUS, in het Jeven van Pythagoras, er by voegende, dat niet alleen deze Lyfis, maar ook alle andere zyner leerlingen allerzorgvuldigst acht gaven, dat er niets van onder ’t gemeen wierde verfpreid. En hierom was het, dat de oude Pythagorifche {chool niets in ge{chrifte uitgaf, maar alles by mondelinge overleveringen wierde voortgeplant; welke overleveringen zekerlyk volgens den algemenen regel minder geloof verdienden, naar mate zy verder van de ecrfte bron afwaren. Hier van daan dan ook dat wonderbare en raadzelachtige, het welke de Pythagorifche wysgeerte zo zeer kenmerkt, en dat bykans altoos zaken, op overleveringen rustende, verzelt. Vooral moet men deze aanmerking toepasfen op ’s mans geheime onderwyzingen, welke flechts by zeer weinigen berusteden, en dus te gemakkelyker konden worden vervalscht. Want wy zullen zo aanftonds zien, dat Pythagoras, zo wel als de meeste andere Priesteren en Wysgeren der oudheid, zyne ware gevoelens enkel aan zeer gevorderde en beproefde leerlingen ontdekte. Niemand zal dan na dit betoog vorderen, dat wy Degedach hier het echte ftelfel van Pythagoras zelfs voordra- Putbagegen. (a) Epift. Lyfid. In Opufc. Myth. Galaei 736.

raszeifi gen. Men zal zig moeten vergenoegen met eene korte ior. Verhandeling over de leer van die Wysgeren, welke Baar. zig Pythagoristen noemden, en deze zelfs zal hier en daar, by mangel van genoegzame getuigenisfen, gebrekkig moeten blyven. Maar voor en aleer wy tot de denkbeelden dezer fchool, over den ftaat der menfchen na dit leven, overgaan, zullen de begrippen, welke God en de ziel voedde, vooraf dienen dezelve van te worden ontvouwt. Heroppe:- fie wesen Het opperfte Wezen was de aelher, dat is cene zeer Ñ . . der Pytha. Verfynde lucht, of zuiver licht, van eene vurige zelfseries. ftandigheid, hoewel van het aardfche vuur geheel onderfcheiden (4). Van dezen aether hebben wy te voren recds iets gezegt, en aangemerkt, dat Homerus denzelven gekent, en in zyne gedichten heeft ingevoert. Men hielde dit wezen eigentlyk voor ftoffelyk, hoewel de ftoffe zelfs, volgens de begrippen, te voren aangehaalt, in de wysgerige taal der Ouden orlichamelyk genoemt word, en het was, volgens het uitdrukkelyke getuigenis van CICERO (2), door de gehele natuur verfpreid, en bezielde dus het geheelal (c). . Wie ziet niet hoe na dit aan de zogenaamde Spinofistery grenst, en hoe gemakkelyk dus de overgang is van dit ftelfel tot eene volflage godlochening. En alhoewel er geen latere Schryveren ontbreken, welke Py(2) Brucker Hift. Crit. Phil. Tom, I, 1076, (5) De Natura Deorum I, 9. | (ce) Dus in dit opzicht onderfcheiden van den gether der oudfte Dichteren, welke denzeiven alleen in het hoogite gedeelte des hemels plaatften.

Pythagoras veel gezonder denkbeelden willen hebben toegefchreven, fpillen deze echter hierin hunne moeite te vergecfs (4). Voorts was de ziel, volgens de Pythagorifche be- un" grippen, overeenkomftig met de aloude leer, van der menwelke wy te voren fpraken, redelyk of onredelyk.i Het redelyke deel wierde, in navolging van de reeds voor lang ingevoerde taal, Qprv genaamt, en het andere, dat is de zitplaats der zinnelyke gewaarwordingen 0upos. Ja LAERTIUS en PLUTARCHUS (2) verhalen ons, dat Pythagoras er nog eene derde zelfftandigheid by voegde, welke in zyne taal voug genaamt wierde, en welke men ook voor minder edel hielde. De redelyke ziel kwam uit den hemel, of uit de er hoogfte plaatfen der waereld, om lichamen te bewo- dre nen, gelyk PLOTINUS in een bock, over deze {tof- kwam. fe gefchreven, heeft zoeken te betogen (c). Maar of ze nu verder voor het zelfde wezen met God, of (het geen op het zelfde uitkoomt) voor een afge{cheurt gedeelte der Goddelyke zelfftandigheid, volgens de Pythagoreers, gehouden moet worden, dan niet, valt, volgens veler gevoelens, niet zeer gemakkelyk te beantwoorden. Daar evenwel dit enderfcheid in de bepaling van den toekomenden ftaat der men{chen van het uiterfte aanbelang is, dient er hier iets van te worden gezegt. Py(a) Most. ad Cudw. p. 28. Brucker Tom. I, 1089. (5) De Piacit Phil. IV, 2. (c) Kusterus ad lambl. vit, Pythag. n. 178.

OfPytba- GEVOELENS DER OUDE WYSGEREN Pythagoras zelfs betuigde, volgens PLUTARCHUS ol (a), dat hy het zelfde onderfcheid maakte tusfchen maoke God en de ziel, als tusfchen het werk of het ge. Godende Wrocht, en den werkmeester. En hierom hebben vele rusfehen weh onder de latere Schryveren, CUDWORTH, BUDDEUS, en andere zyne gedachten in een gunftiger licht zoeken te ftellen. Dog de plaatfen, welke hier toe gebracht worden, behelzen enkel fchoonfchynende fpreekwyzen, en fpitsvinnige onderfcheidingen; by voorbeeld, dat God niet de ziel is, gelyk men de lichtftralen geen zon kan noemen, en diergelyke; en dus heeft CICERO zeer wel aangemerkt, dat Pythago ras met zyne leer van het eene wezen God van een rukte en verfcheurde (b). Eindelyk betuigt ons ook IAMBLICHUS zelfs met ronde woorden, dat de gezuiverde ziel ten laatften God zelfs moeste worden, dat is, ZY moeste wederkeren tot dat wezen, waarva n ze genomen of afgezondert was (c). Deze was dan de redelyke ziel volgens de denkbeelden der Pythagoreers. Wy willen nu niet herhalen, dat het er verre van daan fchynt, dat dezelve het cerst door Pherecydes of Pythagoras zoude zyn voorgeftelt, gelyk Warburton heeft zoeken te betogen. Deonrede- De Maar om nu den ftaat der menschen na dit leven wel te bepalen, moet men ook weten, welke de ontbagoras, redelyke of zinnelyke ziel dezer Wysgeren was. Deze (2) De Placit Phil, IV, 7. (4) Discerpebat et dilacerabat Deum. Cicer o de nat, Deor, I, 9. Zie ook Lark. VIII, 28. (c) In Aur. Carm. in £

ze dan beftonde uit de hooftftoffen der wacreld (4), ender Py. zo.dat men dus de gehele mensch voor een kort za- sbagaris menftelfel hiclde van alles, wat in de natuur wierde gevonden. De redelyke ziel moeste onfterfelyk zyn, en wel om deze rede, wyl het Goddelyke wezen, waaruit zy haren oorfprong hadde, onfterfelyk was (5). Maar de overige delen, den mensch uitmakende , waren floping en verderf onderhevig (c). Dit kortelyk vooraf gezegt zynde, zal men nu de vraag, welke denkbeelden de Pythagorifche leer aan den ftaat der menschen na dit leven hechtte, gemakkelyker kunnen behandelen. Het blykt, gelyk ik zo aanftonds zeide, dat de redelyke ziel geacht wierde ten laasten weder te keren tot het wezen, waaruit zy genomen was, dat is tot God zelf. Dit was zekerlyk een zeer natuurlyk befluit uit de voorafgaande ftelling. Dog van de redenen, waarmede deze leer bekleed wierde, zouden wy misfchien meer kunnen zeggen, indien het boek van Porphyrius, over de hereniging der zielen gefchreven, tot ons was gekomen (4). - Voor en aleer echter de redelyke ziel tot dat geluk pyy2,7g0. konde geraken, moeste zy vele lastige dolingen en fe ommevoeringen ondergaan. Wie weet niet dat Pytha- init. goras de zielsverhuizing ftelde? Dog aan den anderen kant is er ook veel over de rechte bepaling van dat leerftuk getwist, in welken twist ik my nu niet zal in| (0 PLUTARCH. Plac. Phil. IV. 4. - (4) Diocen. Laerr. VIII, 28 " (e) Brucker, 1091, (4) KusTeR ad lamblich. L cit.

inlaten. Volgens het gevoelen van BRUCKER (a) koomt dit ftelfel hier op neer: Er is maar een zeker gedeelte zielen (dat is redelyke zielen) van den geest der Waereld afgezondert. Deze zyn beftemt, om op zekere tyden lichamen te gaan bewonen, en na de floping dezer lichamen (welke men voor gevangenisfen of kluisters van het Goddelyke deel hielde) keren zy door hare natuurlyke eigenfchap weder naar boven, dat is na de hoogfte lucht; of indien fmetten en wonden, medegedeelt door de onzuiverheid des lichaams, het welke zy hadde moeten bewonen, dien hogen vlucht beletteden, daalt ze tot donkere en akelige plaatfen neder, om aldaar de zuivering te ondergaan. Dog in beide gevallen moet ze, den noodlottigen tydkring omgelopen zynde, al wederom nieuwe lichamen betrekken. Deze latere woonplaatfen zyn meer of min edel, naar mate de ziel van te voren gekregene fmetten gereinigt is. En deze ommewentelingen, of op een volgende lichaamsverwisfelingen, duren zo lang, tot dat eindelyk het edele deel, of die afgezonderde Goddelyke zelfftandigheid, tot het wezen, waaruit zy genomen is, wederkeert, om er voor altoos te blyven. ì Volgens dit plan hebben de meeste Schryveren de Pythagorifche zielsverhuizing te gelyk als natuurlyk en als zedelyk befchouwt; »aruurlyk namentlyk, in zo verre de zuivering, van welke hy fprak, een noodzakelyk gevolg was der fmetten en vlakken; maar zede(a) Tom. I, p. 1094.

delyk, wyl ondeugden, dat is zedelyke onreinheden die fmetten veroorzaakten. Maar deze verklaring der zielsverhuizing heeft ook zyne zwarigheden, wyl ze in alle delen geenfints op oude en echte bronnen kan worden gevestigt. En suor hierom denkt WARBURTON (4), dat die leer, vol- zx, gens welke de zielsverhuizing tot zuivering geacht wierde te verftrekken, niet van Pythagoras, maar van Plato is. Hoewel nu ook dit gevoelen, wegens het gebrek aan oude echte Pythagoristen, niet kan worden bewezen, moet men nogthans toeftaan, dat de latere Wysgeren, welke zig Pythagoristen noemden, de denkbeelden van anderen, en vooral die van Plato, met de oude ftellingen hebben vereenigt, waaruit dan een mengzel geboren is, het welk door geene menfchelyke wetenfchap hedendaags uit elkanderen kan worden gezet. Waarom dan alle arbeid te vergecfs zyn zal, welke befteed word in het zoeken van de ware begrippen van Pythagoras zelfs. En om deze rede durf ik ook geenfints, met den zo evengenoemden geleerden Bisfchop , het onderfcheid tusfchen de geheime en openbare leer van Pythagoras ftellig verklaren, (of: fchoon de zaak zelfs, dat hy namentlyk dusdanige twederleie leer gehad heeft, klaar genoeg is,) en met de voetftappen hem verzekeren, dat de Wysgeer, zyns meesters Pherecydes drukkende, de zedelyke zielsverhuizing, of de zulke, welke betrekking hadde op beloningen en ftraffen, opentlyk leerde, daar (a) WARBURTON II, 220,

hy echter de natuurlyke of noodzakelyke voor zig zelven geloofde (4). De plaatfen, bygebracht om dit qn pene. onderícheid te vestigen, zyn onvoldoende, en ook Klaarbedie van ee de zaak geheel moet afdoen, daar hy, volgens zyne TIMAEUS (2), welke, volgens Warburton, gedachten, alle zedelyke fchikking buiten het ftelfel der ziclsverhuizing fluit, kan ook dus worden uitge‚legt, dat dezelve meer ziet op de vercierfels, met welke de Dichters de Wysgerige ftellingen bekleedden, (want Timaeus fpreekt van een oud Dichter, welke de bozen met vreemde pynigingen en verfchrikkingen na dit leven dreigde,) dan wel op de leer van tockomende beloningen of ftraffen zelfs. En dus is het my nog niet gebleken, dat Pythagoras zelfs geen het minfte onderfcheid ftelde tusfchen den ftaat der menfchen na den dood, van welk onderfcheid zyne latere volgeren zo. veel fpreken. Intusfchen wil ik met - dit alles gaarne toeftemmen, dat uit de ttelling, welke de redelyke ziel der menfchen voor een afgezondert deel der Godheid hielde, noodzakelyk eene onvatbaarheid volgen moeste voor eigenlyk gezegde beloningen of ftraffen, ja zelfs, dat deze gevolgtrekking zo klaar is, dat ze niet verder behoeft te worden betoogt. Maar konde nu een mensch, welke den hoogft en trap van wysgerige deugd bereikt hadde, het zo verre brengen, dat hy die verhuizingen, van welke wy ge- {pro(a) Dezelfde 11, 206. (4) Timazus Loc, de rerum natura, fub fin. Men vind dit ftukje achter den ‘Timaeus van Plato, en ook in de Opuscula Galaci,

fproken hebben, ontgaande, aanftonds na den dood tot zyn beginfel, God namentlyk, wederkeerde? CunWORTH denkt ja, maar MosHEIM houd het daar voor, dat Pythagoras zelfs deze ommedolingen noodzakelyk en onvermydelyk achtte. Dog het is zeker, dat zyne navolgeren hieromtrent anders dachten, gelyk blykt uit eene plaats van de zogenaamde Gulde Spreuken (4), alwaar gezegt word, dat de geoefende Wysgeer, na aflegging des lichaams, ten hemel zal varen, en een God worden. : - Dit zy genoeg van de beftemming, welke, volgens de Pythagorifche leer het redelyke gedeelte der men- gry, {chen was befchoren. Ef blyven zekerlyk nog zwarig- “gd toeheden over, dog dezelve zyn, ten minften voor my Er onoplosbaar. Ik wil. dit liever erkennen, dan uit kwa- boa lyk zaamgevoegde plaatfen een ftelfel opmaken, het welk de proef van onderzock niet kan doorftaan. Laat ik er echter dit nog byvoegen, dat de vlakken of fmetten der ziele, van welke de Pythagoristen zeer veel fpreken (4), geenfints, alleen door deugd of zuiverhéid van zeden, konden worden uitgewischt. Ten minften, dit fchynt befloten te moeten worden uit alle die onthoudingen en reinigingen, welke men den beoefenaren voorfchreef, om tot het toppunt van wys- . gerige volmaaktheid te geraken (c) Niets is bekender dan | * (a) Aur. Carm. Pyth. in fine. (6) Ik zal nu niet onderzoeken of die leer van de finetten der ziel van Plato en niet van Pythagoras zy, gelyk Warburton denkt. Genoeg is het dat latere Pythagoristen er van fpreken. Cc) V. HierocL. Comm. in Aur. Carm. 216. Ile qui folam mentem purgare shtitur , nulla corporis ratione babita , toti homini non prospicit, Mmm eLee

dan die Pythagorifche onthoudingen, dog derzelver oorzaken in ’t byzonder na te gaan, zoude verre buiten de palen dezer verhandeling moeten lopen. nog een woord van de onredelyke ziel der menfchen, of die, welke voor de zitplaatfen der zinnen en driften wierden gehouden, en welke de Pythagoreers vous en duuos noemden. Deze dan waren volgens het bericht van Dioc. LAERT. (4) fterfelyk, dog of dezelve nog eenigen tyd na den dood overbleeven, word ons niet verhaalt. De leer van Pythagoras dus afgehandelt zynde, in Van de zo verre de onoplosbare zwarigheden, waarmede devan Py zelve omringt is, het toelieten, zoude ik verder moenk eb ten Overgaan tot zyne opvolgers, of de Wysgeren preti der Italiaanfche fchool. Dog ik heb te voren reeds zeerwei- aangemerkt, dat men by dezen zecr weinig vind, het en welk tot de beftemming der menfchen na dit leven segte betrekkelyk is. Er zal dan enkel iets gezegd worden van twe of drie mannen, welke gewoonlyk onder de naaste opvolgers van Pythagoras worden getelt. Het bykans algemeen gevoelen van ouder en latere Za Schryveren brengt hier toe Charondas, den wetgever rondas. der Thuriers, en Zaleucus, dien der Locrenfen. Ik weet wel, dat deze overlevermg heden ten dage zeer betwist word; dan, daar het ons hier meer op de leer en zaken zelfs, dan op derzelver uitvinders en dryvers aankoomt, zal dit gefchil onaangeroert kunnen worden voorby gegaan. Nog minder wil ik onder(4) Dios. LAERT. VIN, Segm. 30,

derzoeken of die inleidingen en wetten, welke DıoDORUS SICULUS en STOBAEUS ons bewaart hebben, en voor echt worden opgegeven, tot latere tyden moeten worden gebracht, en van anderen verciert zyn, gelyk BENTLEI ons zeer breedvoerig heeft zoeken te betogen (a). Want nog eens, de zaak wit ons oogpunt befchouwt zynde, is het genoeg, dat deze ftukken ten minften ouder zyn dan de Christelyke openbaring, en wysgerige gedachten, rakende den ftaat der menfchen na dit leven, bevatten. Vooral verdient de inleiding der wetten van Zaleucus (of die, welke door DIODORUS SICULUS (2) payprede aan Zaleucus word toegefchreven,) onder de {choon- der wer fte ftukken, door de oudheid ons nagelaten, te WOT- Zalewcus. den geplaatst. Hy eischt in dezelve van zyne burgeren, dat zy voor alles van het aanwezen der Godheid, en de zedelyke befturing der waereld zig overtuigt houden, en daarom deugd en rechtvaardigheid betrachten, daar de Godheid niet met offerhanden en plechtigheden, maar enkel door een Zuiver hart en reine zeden kan worden gedient. Deze leer is zekerlyk van zulk eene eenvoudige grootsheid, dat de verlichtfte Kristen niet verftandiger zoude kunnen fpreken. Daarby hecht Zaleucus beloningen en ftraffen, aan deugden en ondeugden, in dit leven gepleegt, ge. lyk ons door WARBURTON (c) word betoogt. Die van Warzelfde Schryver echter brengt dit ftuk tot de gewone merde: voor: selve. (a) Disfert. de Phalaride 185 Ed. Lennep. Maar de bewyzen van BENTLEI heeft WARBURTON zoeken te wederleggen. Godd. z. van M. I, 167. (5) Lib. XII, cap. 20. (c% Eerfte D. DI. 192.

voorredenen, welke de oude Wysgeren voor hunne “wetten voegden, om, door de leer van voorzienigheid en toekomende beloningen of ftraffen, welke er in wierde voorgedragen, de burgeren tot een braaf gedrag, ten besten der maatfchappy, op te leiden, of {choon zy voor ’t overige niets geloofden van die lesfen, welke aan anderen wierden gegeven. Maar of de opfteller van dit overfchone overblyffel der oudheid, hy zy dan wie hy zy, zulk een dubbelhartig mensch was dan niet, dit zal noch Warburton noch ons kunnen betogen. Ook behoeven iemand anders diergelyke nafpeuringen hier niet te worden in ’t werk geftelt, en het is genoeg voor ons onderwerp, dat wy hier een oud Wysgeer kunnen bybrengen, welke den toekomenden ftaat der menfchen enkel afmat na hun gedrag in dit leven, en daarby de beftiering der waereld toefchreef aan eene wakende voorzienigheid, welke de daden der menfchen zag en vergold. Men zal zekerlyk erkennen, dat dit ftuk verre boven de dromen en losfe of ook ondeugende ftellingen der oude Griekfche fcholen verheven is; ja ik zoude zelfs in verzoeking kunnen komen om te geloven, dat de opfteller zyne verhevene beginzelen uit de Christely# ke openbaring geput hadde, waren zy niet onbetwi stbaar zeker van een hoger ouderdom. Timaeus de Locrier. TiMAEUS de Locrier word ook algemeen voor oud Pythagoreer gehouden, fchoon een men over den juisten tyd, waarin hy bloeide, het niet eens is. Wy hebben van hem een klein ftukje over de ziel der wae| reld

reld, het welk achter den Timaeus van Plato, en ook afzonderlyk is uitgegeven (2). . . Zommige vellen een zeer gunftig oordeel over de denkwyze van dien Wysgeer, en houden het daar voor, dat hy de zedelyke befturing der waereld, en den ftaat van beloningen en ftraffen na dit leven geloofde, en zig hieromtrent op het einde van zyn ge- {chrift zeer klaar'uitlaat (2). Dan, wy hebben reeds te voren gezien, dat WARBURTON die zelfde plaats gebruikt om te betogen, dat, deze Timaeus alle zedelyke uitzichten: buiten zyn ftelfel der zielsverhuizing floot, en geloofde, dat de leer van beloningen | en ftraffen enkel dienftig was om ’t gemeen in teugel te houden, en het welzyn. der maatfchappy te bevor- Of ayn fel” deren. Nogmaals heb ik de betwiste woorden by her- fvan haalde reizen gelezen, zonder iets zekers nopens het ire ware gevoelen van dien Wysgeer te durven befluiten, mr of hy namentlyk alle beloningen en ftraffen zonder onderfcheid verwerpt, dan alleen de zulke voor valsch houd,, welke de door:hem aangehaalde Dichter den gemenen ınan had: voorgedragen. Dus ben ik genoodzaakt de zaak onbeflist te laten, wyl voor *t overige in dit boekje, veelal voor ons onverftaanbare taal behelzende, niets word gevonden, waaruit men, omtrent ons onderwerp, iets met meerdere zekerheid zoude kunnen befluiten. _ Voorts heb ik verder niets merkwaardigs voor te dragen omtrent de gedachten der oude Pythagoreers. ‘Nog (a) Opufcula Mythol, Galaei566. (4) CUDWORTH l, 475 Mmm 3 y

Nog iets zoude men kunnen zeggen van Empedocles den Agrigentiner. Maar zyne begrippen, nopens de ziel en derzelver verhuizingen en omdwalingen, komen na genoeg overeen met dat ftelfel van ’t welk te voren in ’t brede gehandelt is, en behelzen dus geene byzondere gevoelens, betreffende den ftaat der men- {chen na dit leven. Ook kunnen wy alle -de volgende hooftfecten der Italiaanfche fcholen, om die redenen, “hier boven gemelt, gerust daar laten. i Wy keren dan weder tot de cerfte, of tot de Ionii Van de Ionifche fche fchool. fchool, welke wy na de verhandeling der gevoelens van Thales, die er de ftichter van was, hadden verlaten. Van zyne éerfte opvolgers in die {chool weten wy wederom niets, het welke tot ons hooft-onderwerp zoude kunnen worden betrokken; althans het weinige, dat wy hieromtrent vinden, is niet van dien aart of byzonderheid, dat het verdienen zoude hier te worden bygebracht. Ik kan dan overgaan tot dien man, welke niet alleen door de godfpraak van Apollo, maar ook door Socrates- de bykans vereenigde ftemmen van vroegere en latere Wysgeren, voor de verlichtfte en deugdzaamfte aller Grieken verklaart is. Hy was de eigentlyke ftichter der zedelyke Wysgeerte, en hielde alle wetenfchap, welke nict tot deugd en waar geluk leidde, voor loutere ydel‘ heid. En hoewel hy zig door deze leer den allerbitterften haat der Sofisten zyner tyden op den hals haalde, daar hy hunne buitenfporige begrippen overal aantastte, waar hy dezelve ftrydig vond met ware deugdsbetrachting

ting en het heil des menschdoms, ftonde hy echter in zyne beginfelen pal, verachtende het gefchreeuw des bygeloofs en der waanwysheid , tot dat hy eindelyk door een geweldigen dood deze grootmoedigheid moeste bezuren. De voorname oorzaak van dezen haat was zyn Zyne ge. > minder gunftig oordeel over boven-natuurkundige, en ;achten vooral natuurkundige wetenfchappen, op welke hy over de wilde dat de menfchen zig alleen zouden toeleggen, geertes ware Wysin:zo verre zy tot her gebruik des.gemenen levens wah zyn (2). En deze ftelling verdient, van dienst konden in welke die Wysgeer leefde, tyden, ten opzichte der daar wy reeds te voren ng, goedkeuri onze hoogfte nners, en BovennaNatuurke rde zagen, hve halfgelee en ook na zyne hem, voor ige en,.hoedan tuurkundig n om de Sofisten gebruikte p wetenfcha hunne tyden leefden, gronden van zedelykheid en deugd te ondermynen, en zig zelven in doolhoven te verwarren, ‚welker uit» einde zy niet konden vinden. En. om die rede dan heeft Socrates, volgens het getuigenis van CICERO de. (by, de wysgeerte van den hemel afgetrokken, zelve in de fteden en huizen geplaatst, en ter onderzoek . (a) Xenopuon Memorab. IV, p. 814. Ed. Leunclavii. a - (6) Tufcul. Difp. V, 4. Er word zeer getwist welke de ware zin dezerwoorden van Cicero zy. Dog hy verklaart zig zelf zeer duidelyk op eene andere plaats:, Socrates primus a rébus occultis, et ab ipfa natura involutis, in quibus omnes ame cun philofophi occupati fueraut, avocavit philofophian ,.et ad vitan communem adduxit , us de virtute et vitiis omninoque de bonis rebus et malis quaerevet, cacleftia autem vel procul a noftra cogitattone abesfe cenferet vel, fi maxime cagnita esfent, nibil tamen ad bene vivendym. — De oudfte Wysgeren hadden alleen op ziz zelfs ftaande fpreuken, tor de zedekunde betrekkelyk, nagelaten , houdanige men aan de zogenoemde zeven Wyzen van Grickenland toefehryft, dos Socrates was de eerfte onder de Grieken, die de zedekunde op vaste beginfelen bouwde.

zoek van goed en kwaad, ter reiniging der zeden, en tot het algemene heil des menschdoms bepaalt. Socrates Door dusdanig eene beoefening van zedekunde, genee grond op de onderlinge betrekking tusfchen God en witzichten het gefchapene, en met achterlating van.alle verftand Be hier verbysterende fpitsvinnigheden, konde hy zekerlyk sori tot een beter en redelyker inzien in de ware beftemdan ande- ming des menfchelyken geflachts geraken, dan iemand fon voor. hem’ gehad: hadde, ja dan eenig Griek of Romein voor de'tyden onzer Goddelykeopenbaring heeft mogen genieten. Zuiver. © De zuiverheid zyner oogmerken, en de innerlyke heid zyner overreding van die lesfen, welke hy anderen gaf, is zo jen. ongetwyfelt, dat zelfs. Bisfchop WARBURTON, die e de leer: van alle andere Wysgeren, wanneer zy van een toekomenden ftaat van beloningen en ftraffen fpreken, voor geveinst verklaart, het daar voor houd, dat Socrates waarlyk de taal van zyn hart fprak (a). Maar voor en aleer ik zyne denkbeelden, nopens de befteniming der menfchen na dit leven, ga ontvou- Bend* wen, moet ik kortelyk ‘een. gevoelen te-keer gaan, voor hellen het welk, hoewel zeer ongegrond, nogthans van vede tydenin LEN omhelst is; dat Socrates namentlyk nooit iets ftelhate ligs, omtrent het beftaan na dit leven, zoude hebben worden verklaart. geleert, maar altoos tot zyn i einde toe dit ftuk met . een twyfelachtig geloof voor en tegen befchouwde en beredeneerde. Deze gedachte konde licht opkomen by dezulke, welke enkel eene oppervlakkige kennis

hadden van het leven van den Wysgeer, en de tyden, in welke hy zyne leer voordroeg. De waanwyze Sofisten en bovennatuurkundige, met welke by zyn geheele leven lang te ftryden hadde, droegen hunne begrippen voor met dien beflisfenden toon, welke van alle tyden het kenmerk van onkunde of valfche wetenfchap gewcest is. Tegens deze Sofisten dan moeste zig Socrates verzetten, en daarom voerde hy de manier in, van door redentwisten, en vragen en antwoorden achter de waarheid te komen, welke manier van onderwys naderhand de Socratifche genoemt is. Hoewel hy dan dezelve tot den laatiten levensfhik volgde, moet men er echter geenfints uit befluiten, als of toen nog twyfelingen en onzckerheden zyne ziel hadden beftormt, of dat hy niet redelyk overtuigt was van de onfterfelykheid der ziele, in zo verre dit leerftuk buiten hoger gezag door ’t menfchelyk verftand kan worden verklaart (4). Men moet echter bekennen dat de leerlingen van Zyre leer. eh Socrates al vroeg die onzekere voorftellingen van ungen gedechren beginhunnen meester in een eigentlyken zin hebben door verkart nen op te vatten en uit te leggen, en dat hier het twyfelend ftelfel der zogenaamde Academisten is pate in de waereld gekomen. Laat ons nu zyne gedachten, betreffende den ftaat der menfchen na dit leven, nader onderzoeken. Wie kent niet dien welfprekenden Phaedon, door Plato ons nagelaten? waarin hy Socrates in de gevangenis over de (a) Zie Cicero Tufcul, Difp. 1,42. WARBURTON II Deel 171.

de onfterfelykheid der ziel doet redekavelen, en wel met die kracht van welzeggen, dat zommige dwepers, door de voortreffelykheid der toekomende beloningen, welke er in worden voorgeftelt, bekoort, de handen aan zig zelfs hebben geflagen (4), en met die kunst, om zyne lezeren in het harde lot des Wysgeers te doen delen, dat het ftuk alle gevoelige menfchen de tranen uit de ogen perst (2). Platois geenge- | . . Voorts komen er ook buiten den Phaedon, ja in ve: | o. . . le werken van Plato, plaatfen voor, in welke die Wysae geer over den toekomenden ftaat der menfchen fpreekt fee als uit den mond en volgens de beginfelen zyns meesvan de ge ters. Maar wy moeten ons wel wachten van Plato hier? ms. in altoos op zyn woord te geloven. Het is bekent; tes. dat deze vernuftige man alles, wat hy onder handen nam, met zyne eige gedachten en begrippen vermengde, en dat hy vooral de leer van Pythagoras met die van Socrates en de zyne in elkanderen fmolt, waaruit dan dikwerf ftelfels voortkomen, welke een kwalyk aaneenhangend geheel van ftrydige gedeeltens uitmaken (c). Socrates klaagde reeds, dat hem by zyn leven gevoelens, welke de zyne niet waren, door Plato wierden aangewreven (4). Ook deed hy zynen meester niet enkel als leeraar der zedekunde, maar van alle toen beoefent wordende takken der wysgeerte voorkomen, om dus zyne byzondere gevoelens met een groter gezag te dekken en te ftaven. Vooral moet : (2) Dacrer Argum. Phaedon, de(4) Cicero Tufcul I, 40. (c) Brucker Tom. I, 464, 666, 1041. (4) Brucrer 1, 631. Zie ook Dioc. LAERT, Ill, 35,

deze aanmerking in acht genomen worden omtrent den zo evengenoemden Phaedon, daar de Ouden zelfs getuigen, dat er vele dingen in gevonden worden, welke enkel uit het brein van den Schryver waren voortgekomen (4). - Gelukkig zyn wy dan, daar wy, behalven de wer- Lofvan ken van Plato, ook die van Xenophon zynen tydge- Xenophon. noot en medeleerling mogen bezitten. In deze word ons de leer van Socrates voorgedragen met die groot{che eenvoudigheid, welke hem zo zeer kenmerkte, en om welke met die zelfde overredende klaarheid uit te drukken, zekerlyk geen beter pen konde worden gevonden, dan die van den adelyken ftaatkundigen Wysgeer, van welken wy fpreken. Jammer is het echter, dat wy zo weinig by hem vinden, betreffende de leer van Socrates omtrent de beftemming der menfchen hier namaals. Ik denk echter, dat hier toe moet worden gebracht dat beroemde affcheid van Cyrus aan zyne zonen, het welk door Cicero waardig is om in een Latynsch kleed door zyne hangeacht den te worden geftoken (4). Dit ftuk draagt immers alle kenmerken van den Socratifchen leertrant, en befchouwt het leerftuk der onfterfelykheid aan beide zyden, volgens het Zo aanftonds verklaarde gevoclen van Socrates. Ook haal ik het daarom aan, wyl er geene ftellingen, de zielsverhuizing betreffende, in © voor- (4) Menac. ad Diogen. HT, 35. Brucker I, 658. (b) Xenorn. Cyroped. VIII, 236. Het is genoegzaam bewezen dat deze Cyropedie een wysgerige Roman is, waar van de grond meest waar, dog de| byvoegfelen cieraaden des Schryvers zyn.

Hyver. Voorkomen (4), welke men anders in den Phaedon iach van Plato zeer duidelyk vind, en wel hier en daar op zenzyns e@ene zeer duistere wyze voorgeftelt, welke zekerlyk de meesters veel cen. . i . . leertrant van Socrates niet was. Dog van dit, zeg ik, veudiger. vind men niets by Xenophon; waarom dan BrucKER te recht oordeelt, dat alles, het geen Plato Socrates aanwryft, als of hy een voorgaanden ftaat en zielsverhuizing voorgeftaan hadde, geen het minfte e geloof verdient (2). Dit nu vooraf aangemerkt zynde, moet de leer van Socrates omtrent den tockomenden ftaat, zo veel mogelyk, van de byvoegfelen van Plato afgezondert, en allcen de eenvoudige beginfelen, welke hy zynen meester toefchryft, voorgedragen worden. Socrates geloofde loning De denkbeelden van Socrates waren zekerlyk op God en de voorzienigheid gegrond; . hieromtrent necotrafin men ons de febriften van Xenophon allen twyfel weg. Hy befchouwde dan het Opperwezen als de uitdeler van beloningen en ftraffen na dit leven, en bewcerde dus die leer in een volftrekten zedelyken zin. In de befchryving der plaatfen van toekomend geluk of rampzaligheid, heeft hy de namen, van ouds door de Dichteren ingevoert, behouden, zo men Plato in dezen bo (@) Aefchines, een ander waardig leerling van Socrates, fpreekt ook.in “t gehcel niet van zielsverhuizing, in een brief aan Xenophon gefchreven , waarin hy hem over den dood van zyn zoon Gryllus met Socratifche troostgronden zoekt op te beuren. Ja hy zegt duidelyk, dat, gelyk het begin des menfchelyken wegs de geboorte was, alzo ook het einde de dood is, na welke by deugdzamen de gelukzaligheid volgen moet. Dezen brief vind men by Stobaeus, en achter de werken van Xenophon. - (5) Brucker Tom. 1, 563. Socrates toont overal, dat hy diergelyke befpiegelingen met al Zyn hart verachtte. Zie MosH. ad Cudw. 1, p. 184.

zen mag geloven. Want in den Phaedon en elders ogg, fpreekt by van den Coeytus, Acheron, Tartarus ,fe’rer geloofde. > enz. gelyk' de Ouden gewoon waren te doen: > Dog een ander: Schryver verhaalt ons, dat Socrätes, wanneer hem gevraagd wierd, waar die tockomende woningen waren, en hoe ze er uit zagen? geantwoord heeft, dat hy er noch zelfs was geweest, noch ook iemand anders gefproken hadde, welke’er van daan kwam (a). Wat nu den weg tot de.plaatfen van zaligheid be- werte: treft: dezelve moeste gezocht worden door de be- zed trachting van wysheid, aftrekking der ziel van zinne- 7., lyke begeerlykheden, ontvlieden van alles, het welke us de verkryging van waarheid en licht zoude kunnen hinderlyk zyn, en eindelyk duor het beoefenen van matigheid en rechtvaardigheid (2). Het geluk des toekomenden levens beftaat niet uit goederen dezer waercld, uit welke men niets mede #57 draagt, behalven de verkregene kennis (c), maar in AA de gemeenfchappelyke verkering met God (4), en komenden met afireftorvene deugdzame menfchen (e), in cene fam? toeneming van wysheid en wetenfchap, in ontheven te zyn van dwalingen, onkunde, vrees, en andere aandoeningen der zinnen (f). En zal dan, (dus fprak Socrates) daar het gemene volk dikwerf na den dood reikhalst, uit hoop van vrouwen, kinderen, en vrienden weer te vinden, de Wysgeer niet nog vecl meer den uitgang uit dit leven blyde te gemoet zien, daar aan - (a) Brucker, 564. (c) Phaedon 399 init. (5) Phaedon p. 379, 400. Ed. Ficini. (47) Ibid. p. 386. | (e) PLaro Apolog. Socrat. 369 fm. Cf) Phaedon 386.

DE GEVOELENS DER OUDE WYSGEREN aan de andere zyde des grafs zulke uitmuntende goe Es de bevelteur deren op hem wachten (e). Deze zyn r nu zyne geopen voor dachten over den gelukftaat. Wy zullen er enkel nog deugdza. mer. byvoegen, dat hy de deur des hemels openzette voor wyzen en deugdzamen, welke, volgens de oude volksbegrippen, enkel den dapperen of heldhaftigen befchoaff Helvan Socrates. + 4 Wat hy eindelyk van den ftaat van ramp en fmer. . . ten ftelde, kan uit het reeds gezegde eenigfints worLe ‘ oi den ‘ (4) Phaedon 380. . (4) Van deze ftelling, reeds in de eerfte beginzelen der burgerlyke maatfchappy ingevoert, heb ik boven breder gefproken, Socrates plaatfte, gelyk ik panmerkte, de deugdzamen in den hemel, doch maakt .echter, volgens Plato, onderfcheid tusfchen enkel brave menfchen, en de zulke, welke door de wys- Bcèrte Benoegzaam gezuivert zyn (ry DiroroDia ¡eos xabmpapev) Phaed. 400 inf, Welke laatfie hy zegt dat gcheel zonder lichaam tot den bovenften hemel zulien opklimmen. Dan, dit is ongerwyfelt weer cen Pythagoriséh denkbeeld, door Plate zelfs in een nieuw kleed geftoken, gelyk wy nadethahd zien zullen. Socrates maakt immers by Xenophon nergens onderfcheid tusfchen deugd en wysgeerre, maar leert iütegendeel overal zeer duidelyk, dat ware wysgeerte niets anders is dan beoefening der deugd. Ook fpreekt hy nooit by Xenophon van die | wysgérige 'omthoudingen, welke het Pythagorisch leerftelfel eischte. Het eenigé dat hy hieromtrent zyne leerlingen infcherpte, was, dat zy, ter beter beoefening hunner verftandelyke vermogens, zorge moesten dragen voor de gezondheid des lichaams, Xenophon. Mentor. 111, 787, Dit was'zekerlyk cene zeer rei delyke gedachte, en raakte alle menfchen. Ja, de wysgeerte van Socrates was ver *t gelietl voor het' gehele menschdom gefchike, ‘waarorh hy dat‘ ook ivergerdé, om, -ep het voetfpoor van anderen, eene afgezonderd e fchool ap te rechten, gelyk ik aanftonds zal bewyzen. Uit dezelfde bron, namentlyk van Pythagoras, of wel van Plato zelfs zyu die plaatfen, waar men Socrates. doet zeggen, fa ‚onzuivere zielen, welke de zinnelykheden des -levens enkel hebben opge- Ofgt, door hatite ztrabrte worden neergedrukt; zo dat zy de hobge gewesten niet. kunnen bereiken, Phaddon p, 386. Dit ziet ongetwyfelt op die vlaxken!der a ziel, van welke Plato zelfs zo veel gedroomt heeft, en op de oude denkbeel‘avai, volgens Welke fivetten der ziel dezelve eéne lichamelyke zwaärte byzdtteny È . Waar door zy verhindert worden tot den hogen hemel op te klimmen, ‘Tk moet “ér*dit-nog byvoegem, dat men na Socrates het denkbeeld, wegen$ fen. voorrang der beldbafiigen of der dapperen, gecnfints heeft afgelegt, en dat dus het nageflacht niet verlicht genoeg fchynt geweest te zyn, om zyn veel edeler denkbeeld omtrent de waarde der deugd aan te nemen. De cha i vii , van welke CICERO fpreekt Tufe. 1, 13 ,,en welke door hem in den hemel worden geplaatst, zyn niet enkel.dengdzame, maar vooral dappere. Zie ook JosePuUs Belli Judaic. VI, 1. $ 5.

NA DIT LEVEN. 471 DER ZIELEN WEGENS DEN STAAT den opgemaakt. Ondeugende menfchen; welke de nari» kweking der rede en kennis verwaarloost,.en enkel het zinnelyke, of de. heerfchappy hunner onbeteugels de driften hadden opgevolgt, namen die. zaden van in het graf mede; (4). tockomftige ongeneugten en ftraffen tydelyk Ofby de à beloningen deze eindelyk. nu Of dan eeuwig waren, hieromtrent zal 'hy zig, volgens e» raies myne gedachten, nooit hebben uitgeläten. Deze afge ner. trokkene. bepalingen, van. voortduring.en ceuwigheid 2. hy den Sofisten zybehoorden.tot die dingen., welke ner tyden overliet;: gelyk reeds. te: voren door ons is ETRE SETTA aangemerkt. De gevoelens van Socrates dus zynde afgehandelt, Zogezouden wy mocten overgaan tot die Wysgeren, wel- emt aw ke gemeenlyk onder.zyne fchool worden betrokken; Sarares. hoewel hy eigentlyk dusdanige fchool niet hadde, daar hy overal verklaart, dat de leer, door hem verkondigt, voor alle zyne medeburgeren, ja voor het gehele menichelyke geflacht even zeer gefchikt was. Waarom hy zig dan ook nooit met'eenige leerlingen afzonderde, daar integendeel tempels, markten, wandeldreven, en alle openbare plaatfen, waar hy men Lune fchen vonde , zyne fpreekftoelen waren (0); ja, daar ou hy zelfs fpelende, drinkende, te midden onder de vermaken of bezigheden des levens zyne lesfen uitdeel- - (a) Phaedon 386. Tk herhaal nogmaals, dat het geen Plato hier van Ziebamedyke zwaarte der ziel zegt, van hem zelve is. Socrates redeneerde novit over de eigentlyke ze/ffBandigheid der ziel, (want diergelyke redekavelingen behoorden by hem wederom tot de. onftichtelyke, of ten minften onnurte Sofistifchebefpiegelingen. Xenopn. Memor. I, p. 710) maar dezelve was by hem cen. onzienlyk wezeg, waarvan wy niets kennen dan alleen de werking. (4) Xenopuon Memor, 1,707.

deeldé:(7); en daar hy eindelyk niet alleen wyze en groten poogde tot zig te trekken, maar zelfs geringe burgeren en handwerkslieden in hunne winkels bezochte (b).uib so ci fe Maer na den dood van Socrates hebben zyne voorMaar sy. naamfte en meest geoefende leerlingen (Xenophon:en genbeb- Weinige andere uitgezondert) wederom het oude pad ben we: beginnen in te flaan, en van de wysgeerte een kunstzulke febo ftelfel gemaakt, tegens welk gedrag de meester zo zeer fen opgerecht, Zÿn gehele leven lang geyvert hadde (c). En dus was de leer van Socrates een enkele blixemftraal, te midden in den donkerften nacht voorby fhellende. Hy was te verheven boven zyne tydgenoten, dan dat zy ryp zouden geweest zyn voor die grootfche eenvoudigheid, welke enkel den hoogften trap van befchaving eu kundigheden kenmerkt (4). Ook beminden de Grieken over 't geheel de afgetrokkene en fpitsvinnige redekavelingen te veel, dan dat zy de by hen onkunftige en weinig verfynde Socratifche wysgeerte op den duur zouden volgen. cie | CEBES was een der getrouwfte en meest geliefde leerlingen van Socrates, welke hem ook in de gevangenis tot het einde zyns levens bleef aanhangen, gelyk uit den Phaedon blykt. Men gelooft in ’t algemeen, hoewel er zommige aan twyfelen, dat hy de Schryver was van cen klein en zeer bekend werkje, welks opfchrift is, tafereel des menfchelyken levens; na

zeker oud fchilderftuk, in den tempel van Saturnus Zy re. fereel, te Athene geplaatst. In dit ftukje word het beftaan der menfchen voor dit leven geftelt, en geleert, dat de weg tot toekomend geluk langs de paden van deugd en kennis moet worden gezocht, maar dat de zulke integendeel, welke dit pad voorbygaan, zig wederom in nieuwe dwaalwegen verwarren, en dus ook weer op nieuws moeten worden gezuivert. Over ’t geheel is het werkje volgens de denkbeelden van Pythagoras opgeftelt, wiens leer ook door het genoemde tafereel wierde uitgebeelt, en bevat voor ’t overige geene be. der menftaat palingen omtrent den toekomenden {chen, byzonder genoeg om hier breder te worden afgefchetst. . Wy gaan dan over tot PLATO en zyne fchool, van Plato. welke hier eenigfints omftandiger zal moeten worden gehandelt, wegens den ongemenen opgang, welke dezelve gemaakt heeft, in zo verre, dat ook zelfs de oude Christelyke Kerk er door befmet en verbastert geworden is, gelyk een ieder weet. Groot en onoverkomelyk zyn ondertusfchen de Mocielykbeden moeielykheden, met welke de ontwikkeling der Pla- welke de tonifche leer verzelt gaat, daar deze Wysgeer, het onsuitkeling zyner voetfpoor en de lesfen des groten meesters verlaten- gedachten . de, zyne leer wederom ging omzwachtelen met raad- verzelica. zelachtige fpreuken, duistere voorftellingen, en ook nieuwe woorden, van welke enkel de beproefde en meest gevorderde leerlingen den fleutel hadden (a). Niet (2) Diocen. LAERT, III, Segm. 25.

Hy ging “Niet te vreden met de wetenfchap, reizen, verdon- ‘ welke thuis was hte vinden, dede hy geleerde reizen na Italie en Egypkerde zynete, OM Zig in de geheimen der wysgeerte van Pythaverkregene wys- Beid, goras en het Egyptisch Priesterdom te doen onderwyzen, van welke meesters hy dan ook leerde zyne, met zo vele moeite verkregene wetenfchap, te verdonkeren, en voor zig en zyne fchool te bewaren. Want t huis komende, ging hy wederom zulk eene af: gezonderde fchool aanleggen, waar van de deur alleen voor geoefenden openftond, en in welke hy niet al: leen van zedelyke plichten, zo als Socrates gewilt had, handelde, maar ook de beginzelen der redencerkunst en de geheimenisfen der natuur voor zyne leerlingen poogde te ontvouwen (4). Het konde dus niet anders zyn, of dit fpitsvinnig en zeér fyn vernuft moeste zig wederom gaan verwarren in die dwaalwegen van onzekere ftellingen en geleerde brabbelary, welke zyne wysgeerte zo zeer kenmerkt. Waarom hem dan ook te recht wierde verweten, dat hy den weg, door Socrates zo gelukkig gevonden, verlatende, roem in ydelheden zochte, en,na de wonderfpreuken van Pythagoras en de Egyptenaren te hebben aangenomen, tot die verwaande Sofistifche geleerdheid verviel , welke geheel niet gefchikt was om ware kennis en wysheid te bevorderen (2). Men kan reeds uit het gezegde befluiten, (en de Ouden getuigen het ook senftemmig) dat de voorna-

me grondflagen der Platonifche wysgeerte by de Egyp- Degron. tenaren en Pythagoras moeten worden gezocht, hoc- Pam wel derzelver leer, door de bewerking van dit vrucht- pesati baar. vernuft, zekerlyk een ander aanzien kreeg (2). Bayrisch Voorts brachte hy ook de byzondere ftellingen van ae” Heraclitus, Parmenides, en anderen in zyne wysgeerte over, welk mengfel van gevoelens, gevoegt by zommige Socratifche grondftellingen, en zyne eigene uitvindingen een zeer kwalyk zamenhangend, onverftaanbaar, ja in vele.‚opzichten tegenftrydig geheel moest uitmaken (2).| Daar nu de duisternis, in welke Plato zyne WYS- Sommigen geerte bedolven heeft, zo ondoordringbaar dik is, jor dee hebben vele reeds onder de Ouden gelooft, dat yecereihy zelfs eigentlyk geen ftelfel hadde, en zig alleenae ° mocide met omverre te werpen, het geen andere hadden zoeken op te bouwen (c); en hierom heeft hy dan ook (zegt men) de manier, om zyne gedachten by wyze van zamenfpraken mede te deelen, boven alle andere verkozen, wyl volgens dezen trant de ingevoerde perfonen de voorgeftelde zaken op alle kanten kunnen befchouwen, zonder dat ze eindelyk tot een zeker befluit behoeven te komen. WARBURTON Gevoc/cn meent het ware karakter van Plato te hebben getrof- 77777 fen, door hem te gelyk voor een fellig en een #wy- bier overs felend Wysgeer te verklaren; ftellig namentlyk, in zo ver- Ça) Brucker Hift. Crit. Phil. Tom. I, p. 1041. (5) BRUCKER ter aangehaalder plaats 664. (c) Diocen. LAERT. HI, Segm. 51. en de noot,

verre hy de ftichter was eener nieuwe fchool, dog twyfelend, wanneer men hem befchouwt als gefchied. Herwelk fchryver van Socrates, en deszelfs gevoelens (4).. Maar het bewys, genomen uit de plaatfen van Cr Eve. CERO, door welke hy dit onderfcheid denkt te zyn zen gevestigt, koomt my allefints onvoldoende en verre gezocht voor, en ik twyfel niet of de lezer zal, die nagaande, hieromtrent het zelfde oordeet vellen. Dan, de rede, waarom Warburton zig . de moeite gegeven heeft om dit met opzet te willen betogen, was zeker lyk deze, om vervolgens te kunnen bewyzen, dat Plato (gelyk meest alle de Wysgeren der oudheid volgens zyne {telling deden) leerde, het geen hy niet geloofde; het welk men van hem in dien beflisfenden toon niet konde zeggen, indien hy: in alle opzichten een volflagen twyfelaar was. Men moet echter met dit alles den geleerden Bisfchop toeftaan, dat Plato het voorbeeld zyner meesteren, de Egyptenaren namentlyk en Pythagoras volgende, niet altoos op gelyken. voet redeneerde, en me bone zig niet op dezelve wyze by geoefende leerlingen als Ten maar- voor ’t gemeen uitdrukte (2). Maar waarin nu eigentderfebeid YyK t zusfeben A de gehei- _ weee dit onderfcheid beftaan mag’ hebben, valt zeer moeielyk te bepalen, hoewel het vry zeker fehynt, dat de volksgevoelens omtrent de Goden en de fübe- Zero len der Dichteren, welke in zommige gefchriften, gejoan” lyk den Phaedon, Timaeus, Gorgias en andere wor°

den voorgeftaan, in de geheime onderwyzingen wierden verworpen. Want dit konde by de Athenienfers zekerlyk niet in ’t openbaar worden gewaagt, gelyk het ongelukkig lot van Socrates nog zo onlangs hadde geleert. Dog of Plato nu verder in zyne byzondere onderwyzingen geheel omverre wierp, het geen hy over ’t gemeen leerde, dan of het onderfcheid der geheime lesfen van de openbare hierin voornamentlyk beftonde, dat hy de bekleedfelen, waarmede de volksbegrippen God en den tockomenden ftaat der menfchen hadden omwonden, in dezelve zochte weg te nemen, is my, ook na de naaukeurigfte nafpeuringen omtrent dit ftuk te hebben in ’t werk geftelt, onmogelyk te bepalen. En wie begrypt niet hoe moeielyk het zy te bewyzen, dat deze plaats tot de openbare, en die wederom tot de geheime leer van Plato behoort? Ik weet wel dat WARBURTON (@) zyne ftaatkundige gefchriften volgens het gezag van ALBI nus optelt, en in dezelve die openbare leer meent te vinden, in tegenoverftelling der geheime, door den Wysgeer in andere werken voorgeftelt. Dog toegeftaan zynde, dat deze onderfcheiding gegrond is, zal daarom die geheime leer uit de overige fchriften van Plato niet .klaarder worden. De aangehaalde geleerde Man, welke nooit gist, maar altoos verzekert, verklaart rond uit, dat alles, wat hy van den toekomenden ftaat van beloningen en ftraffen heeft gefchreven, geenfints de taal van zyn hart was, maar dat hy veel eer Ka) U Deel bl. 216.

eer met Pythagoras de ziel voor een afgefcheurt decl der Godheid hielde; waaruit dan volgen moest, dat dezelve voor dusdanige ftraffen, in een zedelyken zin, of met opzicht op een hoger wetgever genomen, geheel onvatbaar was; maar in tegendeel enkel natuurlyke verhuizingen en zuiveringen moeste ondergaan, voor en aleer eene wederkering konde plaats hebben ‘ tot dat wezen, waarvan zy was afgezondert. Dan, wanneer men de bewyzen, voor dit zo ftellig Warburton wederaangedrongen gevoelen, bygebracht, wil onderzocken, legt. blykt het er verre van af te zyn, dat dezelve voor voldoende zouden kunnen worden gehouden. Dat Plato alle de vertellingen der Dichteren en volksfprookjes, omtrent de zielsverhuizing, en den ftaat of woonplaatfen der menfchen na dit leven, onder de Grieken bekent, niet geloofde, wil ik gaarne toeftemmen. Maar de gevolgtrekking van het niet aannemen dezer fabelen tot het lochenen van toekomende beloningen en ftraffen gaat immers niet door, (hoewel het my in het opftellen dezer verhandeling meermalen is voorgekomen, dat deze twe by uitftek verfchillende zaken onvoorzichtig met elkanderen verwisfelt worden 5) en echter zyn de meeste plaatfen, door Warburton, ter ftaving van zyn gevoelen, bygebracht, van dien aart, dat ze alleen het ongeloof van Plato aan de fprookjes der Dichteren betogen, niet tegenftaande hy deze dikwerf in zyne werken voordraagt (4). Laat

Laat ons nu verder, na de redenen, op welke Warburton het onderfcheid der geheime en openbare lecr van Plato wilde vestigen, te hebben ontzenuwt, zien, of wy kunnen vinden dat hy in de zaak zelfs gelyk of ongelyk hadde, dat is, of Plato waarlyk op het voetfpoor van Thales en Pythagoras geleert heeft, dat de ziel een afgefcheurt deel der Godheid was. Want zo hieromtrent eenige zekerheid konde worden bekomen, zouden er zyne bepalingen , omtrent den toekomenden ftaat der menfchen, zeer door worden opgeheldert. y , Dan, onder alle de duisternisfen, met welke de p, go. Platonifche fchriften bezet zyn, is geene dikker en da ondoordringbaarder, dan die, waarin zyne gedachten over omtrent ’s menfchen ziel zyn bedolven. Het is wel vry jbenaiel #r#uszeker, dat hy dezelve, wat het redelyk deel betrof, terst. . . Cwant wy zullen zo ftraks zien dat de Platonifche wysbegeerte de leer der Ouden, omtrent de meervoudigheid der menfchelyke zielen, voorftaat,) oorfprongelyk hielde te zyn uit de algemene ziel der wacreld (a). Maar of nu deze ziel der waereld iets was, het welk die Epinomis tot het boek der wetten, enis eigentlyk het flot van dar (1) behoort werk, zo dat niet alleen de draad der verhandeling zelfs word opgenomen, waar hy by het vorige boek gelaten was, maar ook dezelfde perfonen biyven voortredeneren. Maar dat zelfde boek der wetten behoort, volgens de verklaring van Warburton zelfs (bl. 216), tot de uitwendige, en niet tot de geheime leer van Plato. (2) Ik zal nu niet aandringen dat het geenfints zeker is, of die gehele Epinomis wel aan Plato zelfs moet worden toegekent. Zie de verhandeling van den Abt SALLIER, Memoires de Academie des infcript. et des belles lettres Tom. II. (3) Maar de plaats, van wien hy dan ook zyn moge, zegt uitdrukkelyk, dat de beloningen van het leven hier namaals van Ged of de Godes te wachten zyn. (4) disdyois betekent by de Grieken cigentlyk de gewaarwording door middel der zintuigen, en dus zegt de Epinomis niets meer, dan dat de gezaligden de gewaarwording door middel van uiterlyke zintuigen zullen misfene (4) Brucker Tom. I, 713. -

Zielder Welk in een volftrekten zin van God onderfcheiden denbio Konde worden genoemt, hicromtrent ben ik niet in ftaat iets zekers te bepalen, hoewel BRUCKER (a), Buppeus (2) en vele anderen, op het voetfpoor van PLUTAR (c), dit liefst CHU willen bevestigen. S Zyne taal is, gelyk ik zo even zeide, omtrent ditonderwerp, met zo vele zinnebeeldige uitdrukkingen en fpreekwyzen, van welke enkel de getrouwfte leerlinisookzcer gen den fleutel fchynen gehad te hebben, vervult, te bepalen, dat het my onmogelyk voorkoomt zekere en onbetwistbare gronden te vinden, om het ftelfel der Platonifche zielkunde op te bouwen. Hoe zeer dit ftuk altoos is betwist geweest, kan men uit de dromen van vroegere en latere uitleggeren van Plato best op+ maken, onder welke fommige die ziel der waereld voor de derde zelfftandigheid (d705201) des Goddelyken wezens hielden, en voorts ronduit beweerden, dat hy de leer der drieéenheid zoude hebben gekent en gelooft. Laat ik er dit nog byvoegen, dat zwarigvan dien aart een noodzakelyk gevolg zyn heden moesten van alle zulke wysgerige ftelfels, welke de Jchepping uit niets geenfints kenden. En dat Plato zo wel als andere Wysgeren van deze leer onkundig geweest is (hoewel zeer velen het tegendecl geftelt hebben) is ons door MosHEIM (4) duidelyk genoeg bewezen. Daar

Daar wy dan nu genoodzaakt zyn de hoop van het ware onderfcheid der geheime en openbare leer van Plato te vinden, op te geven, en daar het buiten dien zo moeielyk is om zyne ware begrippen omtrent den aart en oorfprong der menfchelyke ziel te ontwarren, zullen wy ons nu verder moeten vergenoegen met zyne gedachten omtrent den ftaat der menfchen na dit leven, voor zo verre dezelve in zyne werken voorkomen, te verzamelen, en voor te ftellen. Onbetwistbaar zeker is het, dat Plato het ftelfel cezschren Plata vanden der zielsverhuizing hadde aangenomen, hoewel het te over gelyk met recht voor hoogst waarfchynlyk word ge- dtockomenhouden, dat hy, by de leer van Pythagoras en de Thea Egyptenaren niet berustende, dezelve met nieuwe be- ng fe. palingen en byvoegfelen vermeerdert en verandert heeft. WARBURTON (2) brengt hier toe, dat die verhuizingen volgens Plato dienen moesten tot zuivering der onreine zielen, welke, ter oorzaak harer fmetten, door de inwoning in het lichaam veroorzaakt, onbekwaam waren om weder op te klimmen tot die plaats, van waar zy waren gekomen, en om zig weder te verenigen met dat wezen, van ’t welke zy waren afgezondert; en dat by gevolg gehcel zuivere en onbefmette zielen van deze verhuizing bevryd bleven. In hoe verre deze gisfing grond heeft wil ik NU zyiering niet onderzocken. Dit is ten minften zeker (gelyk “ze. uit den Timacus, Phaedon, Gorgias en andere fchriften (a) II Deel DI, 220.

ten van Plato blykt) dat deze zuiveringen eindelyk eene gehele reiniging moesten bedoelen, ten einde de ziel, van alle ftoffelyke befmettingen ontflagen, wederkeren konde tot die hoge -plaatfen, van waar zy. gekomen was, het zy men dan deze ziel der waereld voor God zelfs houden wil dan niet. En hieruit volgt dan ook van zelfs, dat Plato, hoewel eene oneindige voortduring der ziel na dit leven ftellende, echter de menfchelyke ziel in een eigentlyken zin niet voor on fterfelyk houden konde, daar zy tot de ziel der waereld, gelyk gezegt is, wederkerende, niet voor altoos een afgezondert beftaan bleef behouden. Om nu vervolgens van den ftaat na het leven, volde eene regens de Platonifche begrippen, wel te oordelen, moet delyke en onredelyke men vooral acht geven op het onderfeheid tusfehen aiel, het redelyke en onredelyke beginfel, of tusfchen die twe of meer zielen, welke hy op het voetfpoor van Plato ffelanderen den mensch toekende. CICERO fpreekt van drie ziclen, van welke elke haren byzonderen naam hadde (a). Dehatfte of het onredelyke gedeelte word door de Platonisten, (welke by uitftek veel van dit onderfcheid fpreken) een bebleedfel of bekleedfels der zie genoemt, en men heeft dezelve ook niet onaarDe onredeiyke evzarby dergeletem ig den wagen der (redelyke) zie/ geheten, van welken wagen het redelyke deel als ’t ware de voerman was; ‘of ook wel by een Paard vergeleken, het welk op zig zelven driftig; en geneigt tot-‘hollen , door bekwame

Ruiters moeste worden beftiert (4). Veelal word uit den Timaeus van Plato befloten, dat dit bekleedfel der ziel, volgens zyne begrippen, fterflyk was. Maar men fchynt echter te moeten geloven, dat het zelve wierde ten minften eenigen tyd na den dood . gehouden . Of dezelve en ses finetten dic voort te duren. Althans dan laten zig vlakken gemakkelyker verklaren, welke men dacht dond leve dat de ziel ook na den dood bybleven, gelyk wy zo ren. aanftonds zien zullen; ten zy dezelve het denkende wezen zelfs moeten worden toegefchreven, het welk, gelyk wy te voren zagen, uit den geest der waereld genomen was. Want deze geest der waereld bevatte, volgens Plato, ook de fynfte en eerfte beginfelen der hooftitoffen, en was dus. niet geheel onlichamelyk (2). Reiniging Uit deze begrippen moet men nu van den ftaat der . der zielen . menfchen na dit leven oordelen. Dat het grove li- afzederyk" chaam na den dood, volgens Plato, voor altoos ont- "een bonden bleef, hieraan twyfelt niemand. Dog het ftel- worden. fel der zielsverhuizing eischte dat deze gereinigt of gezuivert wierden, het zy men dan deze reiniging natuurlyk of zedelyk wil noemen, volgens de te voren geftelde bepalingen. Plato heeft die reinigingen bekleed met alle de fabelen der oudheid, want hy fpreekt van den Cocytus, Phlegeton, en andere onderaard{che plaatfen, even gelyk de Dichteren. Deze taal koomt zo dikwerf by hem voor, dat ik de plaatfen, hiertoe behorende, uit den Phaedon, Timaeus, Gorgi(a) Porpuyr. crept droy. tev duduy. Lib.I, $43. (5) Mosueim ad Cudw. Tom. I, p- 32.

| | gias, en andere fchriften niet zal behoeven byeen te ar verzamelen. De befinette zielen brachten, gelyk ik zo even zeide, v/akken mede, welke als ingedrukte lidtekenen waren van fchelmftukken, in het leven bedreven, of wel van zinnelyke geneigdheden, blindelings op de waereld opgevolgt. Deze vlakken waren zo kenbaar, dat ze aanftonds in ’t oog liepen (4), ja dit ging i: zo verre, dat de lichaamsgebreken zelfs, ten minften (À enigen tyd na het overlyden, zichtbaar bleven (4). q . Staatdery » De meeste zielen wierden wel eindelyk gezuivert, zielnade en bereikten de hogere gewesten des hemels, om na- | “ee derhand met de hoop van een gelukkiger beftaan we- | i derom | nen (c); dog voor eenige weinige was, uit hoofde der neer te dalen, en nieuwe lichamen te bewo- | uitncmend diepe wonden, gevolgen van grote {chelm- | ftukken, in ’t lichaam begaan, geen hulpmiddel, waar: | om zy dan voor altoos in eene plaats van fmerte en | Fu rampen bleven opgefloten (4). I | | Hogfe q on i . der diergelyke zuivering, welke zy namentlyk niet nodig hadden, te ondergaan, aanftonds na den dood tei q || Eindelyk zommige (dog dezer getal was, in tegenoverftelling der overigen, zeer gering) keerden, zonrug na die ziel der waereld, van welke zy afgezon- . x dert waren geworden. Dit geluk was niet den helden (gelyk de oude volksbegrippen ftelden) maar den wyzen en deugdzamen befchoren. Wy hebben reeds hier

boven gemeld, dat Socrates in den Phaedon door Plato word ingevoert, als onderfcheid makende tus{chen het lot der wyzen, en dat der deugdzamen, dog er is te gelyk by aangemerkt, dat dit byvoegfel van hem zelfs, en niet van den meester is. Dit zelfde onderfcheid blykt ook uit het flot van den Zpinomis, (geftelt zynde dat dit ftuk van Plato zeifs is) alwaar verzekert word, dat zeer weinigen het hoogfte geluk verkrygen, wyl, om het zelve te bereiken, niet alleen uitmuntende deugd, maar ook byzondere oefeningen worden vereischt. Maar dan zal ’t verder om ’t even zyn, waar, of in welke betrekking de mensch mag hebben geleeft (a). Eindelyk, wat het geluk der zaligen betreft, in den Celuk der Philebus word verklaart, dat het zelve beftaan zal in aaligen. de genieting van wysheid en kennis (2), in *t befchouwen der wonderen van het geheelal uit de hoogfte plaatfen (c). Na de afhandeling der gevoelens van Plato Zelfs, Over de #2 ,, zouden zyne zogenaamde Academisten nu moeten volgen. Dan, daar het kenmerk dezer fcholen vol- Academia ftrek- * (a) Ter aangehaalder plaatfe. Deze leer is geftelttegens de onde volksbegrippen, van dewelke wy te voren gefproken hebben, en volgens welke het onder{cheid van rangen ook invloed hebben zoude op het leven hier namaals.— Verder fchynt het onderfcheid tusfchen enkel deugdzame menfchen, en dezulke, welke te gelyk wys en geocfent waren, van Plato te zyn overgenomen uit de leer der Egyptenaren en der Pythagoreers. Zic het geene wy hier boven by Pythagoras aanmerkten. Hierom hebben de jongere Platonisten zeer veel gedroomr van die oefeningen, welke , ter bereiking van het hoogíte geluk , worden vereischt. EUDWORTH 1033,.1034, 1055. En deze hoogíte gelukftaat was dezelfde, welke volgens de oude volksleer der Goddelyke naturen wierde toegefchreven.. (6) M. Ficinus in arg. Philebi. (c) PLATO apud Origen. contr. Celfum 11, p. 159. Ed. Spencesi. Voeg bier by de plaatfen uit den Phacdon, te voren aangehaalt, Ppp3

ftrekte twyfeling was, en wy geene byzondere ftellingen omtrent den tockomenden ftaat der menfchen by dezelve aantreffen, behoeven zy in deze verhandeling ook maar enkel te worden genoemt. Laat ons dan in ’t gemeen aanmerken, dat de gedachten van Plato door deze Academisten op verfchillende wyzen uitgelegt, met byvoegfelen vermeerdert, en ook met andere wysgerige ftelfels vermengt zyn geworden, en dat eindelyk, toen het Christendom de waereld begonde te verlichten, ook deze oneindig meer verheven leer invloed op hunne begrippen en bepalingen gehad heeft, gelyk onder anderen genoegzaam blyken kan uit de werken van Celfus, den tegenparty van den ouden kerkvader Origenes. Echter moet men er by bekennen, dat ook integendeel vele onder de oude Christenen (daar niet weinige der kundigften in de Hleidenfche {cholen waren onderwezen) al zeer vroeg de Goddelyke leer met de dromen van Plato en zyne navolgeren hebben zoeken te paren. Dog dit ftuk breder te verhandelen zoude buiten myn beftek lopen. ARISTOTELES, de leerling van Plato, en naderhand zyn grootfte mededinger, die man, welke zo vele ecuwen lang de denkende waereld aan zyne begrippen gekluistert, en dus den voortgang van ware kunde en wetenfchap zo lang vertraagt heeft, zal ons hier maar zeer korten tyd kunnen ophouden. Hy ftelde namentlyk dat de ziel fterfelyk was, en na den dood niets hadde te wachten of te vrezen. Want, of. fchoon er onder ouder zo wel als latere uitleggers en leerlingen van Ariftoteles oneindig veel getwist is over

zyne ware gevoclens omtrent de menfchelyke ziel, van welke hy over ’t geheel zeer duister fpreekt, is er echter in de Nicomachifche zedekunde eene zo bedat men. dit ftuk voor Lochent flisfende uitdrukking te vinden, ; È de verfchrikkelyker (Zegt onßerfeis Mets mag. afgedaan houden hy) dan de dood. Dit is het einde van alles, niets biyfi fykbeid. na dezelve over, noch goed noch kwaad (a). Deze was de Wysgeer, welke by zommige zogenaamde Scholaftiken niet alleen in den hemel geplaatst, maar ook voor een voorloper der Euangelieleer wierde gehouden, en, om welken van zulke flechte begin- : EAA {elen vry te pleiten, men alles heeft in ’t werk geftelt, ja gehele boeken gefchreven, zo dat er tyden geweest zyn, ia welke het gevaarlyk was te verklaren, dat men Ariftoteles hielde voor een lochenaar der onfterfelykheid. Dit vooraf gezegt zynde, behoeven wy ons nu niet verder op te houden met de vraag, wat hy namentlyk van den oorfprong en natuur der menfchelyke ziel dachte? Ik heb nog niemand onder meer redelyke en kundige Schryveren kunnen vinden, die zeggen dorst, dat hy die vraag volkomen en voldoende wilde beantwoorden. do Pe Ariftoteles dus kort afgehandelt zynde, gelyk hy pn verdiende, zullen ook zyne zogenaamde Peripateti- „Dee {chen ons niet lang ophouden, daar men onder deine ouditen niemand vind, welke over de toekomende “#°” beftemming der menfchen iets van belang heeft voorgeCa) Ethic, ad Nicomach. III, 9. Ieie deci.

gedragen. Ja, Dicaearchus, een der voornaamfte leerlingen van Ariftoteles, en volgens Cicero een zeer groot man, lochende, op het voetfpoor zyns meesters, de onfterfelykheid met klare woorden, en zochStoifehen. te zelfs dit zyn gevoelen in gefchrifte te betogen (4). Wy gaan dan over tot de Stoifchen, welke ook gemeenlyk voor afftammelingen der Socratifche fchool worden gehouden. De begrippen dezer Wysgeren omtrent God, de ziel, en den toekomenden ftaat der menfchen, worden in vele opzichten voor zeer duister gehouden, inzonderheid hierom, wyl hunne taal, voor zo verre zy de genoemde onderwerpen betreft, gansch niet eenftemmig is. Daarby zyn de werken hunner eerfte Oudvaderen Zeno, Chryfippus en anderen verloren, Hunne en het is dus uit latere Schryveren, (welke, volgens den gewonen trant der Griekfche fchoere len, de kenmerkende ftellingen hunner meesteren met ginfelen die van anderen vermengden) dat wy de Stoifche leer verklaart.moeten opmaken. Met dit alles echter denk ik, dat men, ter bepaling van ons hooftonderwerp, of der begrippen omtrent den toekomenden ftaat, lichts genoeg by hen zal vinden. De opperfte God of de Jupiter ata van Zeno en zyne leerlingen was cen zeer zuiver uit welken licht, of cene vurige zelftandigheid, gelyk andere zig a uitérukken. Deze God wierde wel van hen voornamentlyk in den fterrenhemel geplaatst. Dog zo, dat hy te gelyk de gehele waereld doordrong en bezielde, ja, dat de ftof en God zo naau en innerlyk met el- (4) Cicero Tufc. Quaeft. I, 31. de Offic. II, 5

kanderen verbonden waren, dat er met geene mogelykheid fcheiding konde plaats hebben. De gehele denkende natuur, en dus ook de menfchelyke ziel, ja zelfs ook de mindere Goden, (van welke de navolgeren van Zeno veel meer fpraken dan gcloofden) waren ten allernaauften verenigt met dat wezen, of dien Jupiter, gelyk het in hunne taal wierde genoemt. Men zal reeds uit het gezegde beginnen te gisfen, welk een lot der menfchelyke zielen na dit leven, volgens de Stoischgezinden, befchoren was. Zy moesten namentlyk na de floping geheel verenigt worden met dien Jupiter, van welken zy een deel waren, en dus Æoewel ay na de zie . ophouden een afgezondert beftaan te genieten. Dan, zoiksdenkofíchoon dit een zeer natuurlyk gevolg der vooraf- 2°“ voegden, gaande ftelliug was, hebben echter hunne voornaam- moermen fte Schryveren zeer van elkanderen verfchillende denk- eas beelden, omtrent den ftaat na dit leven, voorgeftelt. ders van Want geene fchool heeft zig meer na de volksdenk- een. beelden zoeken te voegen, in zo verre, dat de meesten, de aangenomene taal volgende, fpreckwyzen en uitdrukkingen gebruikten, welke volftrekt met de eerfte beginfelen hunner wysgeerte ftreden (2). Men zal hen dan volgens deze wysgeerte zelfs, en niet volgens zommige fchoonfchynende gezegden en fpreuken, moeten beoordelen, om niet te vervallen in de dwalin- (a) Mosuem. ad Cudworth. I, 517. De Stoifchen waren by uitftek Staats. mannen, gelyk dan ook de voornaamite Romeinfche Rechtsgeleerden, en de beste Keizeren in de fchool van Zeno waren onderwezen. Flieruit verklaart zig de rede van zelfs, waarom zy de hand hielden aan de volksgevoelens omtrent toekomende beloningen en ftraffen.

lingen van dezulke, welke, door dit klatergoud bede leer van Zeno bykans ter zyde van het Christendom hebben durven ftellen (4). koort, dorme: "kingvan NLOSHEIM (0) heeft zeer wel aangemerkt, dat de gronden, op welke de begrippen van God by de Stoi- Mob Ft on gebouwt wierden, van dien aart zyn, dat zy alle gezonde denkbeelden van deszelfs almacht, goedheid, en rechtvaardigheid den bodem moeten inflaan, en dat wel in ’t byzonder de leer van toekomende beloningen zyn kan, of ftraffen met dezelve hoewel SENECA niet beftaanbaar en andere, de taal des volks volgende, hier van vry ftellig fpreken. Dan, hoewel nu, gelyk ik zo aanftonds zeide, het Dest! matuurlyk gevolg der Stoifche leer was, dat de ziel me God met Jupiter volmaakt en volkomen moeste worden berenigt, maar ım- vereenigt, waren echter deze wysgeren het onderling trent . . o. id, can. Niet eens omtrent den tyd, wanneer die hereniging verae ftonde te gefchieden, althans zo men op hunne ge A 5 - Sibieden, zegden in dezen ftaat mag maken. Zommige hielden waren Shen het daar voor, dat ftraks na den dood de ziel in dien berries {tant gebracht wierde, waarin zy geweest was voor de geboorte des lichaams (c). Maar volgens anderen bleven of ecnigen derzelven, (die der deugdzamen namentlyk, en der heldhaftigen,) of wel alle voortduren | tot (a) Stoici noffro dogmati in plerisque concordant, zegt Hieronymus. Zie de DacıErs in de voorredens voor Antoninus. Lips. Manud. ad Phil. Stoicam, en vele andere. - | | | - (5) Ter aangehaalder plaats, Ik wil nu niet onderzoeken of de Stoifchen voor echte Godlochenaren mocten worden gehouden, waarover zo veel getwist is. De naaukeurige behandeling dezer vraag eischt verfcheidene voorafgaande bepalingen, welke zeer noodzakelyk zyu om niet te vervallen in een firyd van woorden. Maar deze zouden my te verre van myn beftek af brengen. Ce) ARRIAN, UI, Dist, 13. M ANTONINUS IV, 13 et ibi Gataker,

tot die algemene verbranding der waereld, welke zy, gelyk wy zo ftraks zien zullen, dachten te zullen plaats hebben (4). De zulke, welke het laatfte gevoelen aankleefden, fpraken niet alleen van zuiveringen en reinigingen, welke in dien tusfchentyd zouden plaats hebben (2), maar fchilderen ons ook den ftaat der zulken, welke reeds die zuiveringen ondergaan hadden, met bekoorlyke verwen af, gelyk men voornamentlyk zien kan uit de zogenaamde vertroostingen van SENECA. Dus geniet by voorbeeld volgens hem de vader van Marcia een nieww en zeer ongewoon licht, hy vermaakt zig met de fferren in haren loop na te fpeu- Zy [praren, en doorziet de binnenfle geheimenisfen der natuur (c). de gela Dog op welke losfe gronden diergelyke hoogdravende fear, dog opwankee. . . uitdrukkingen by Seneca rusten, en welk eene nietige jode bron van troost er uit voortvloeide, betuigt hy ons sed”. zeer klaar, en wel in dat zelfde boek, (4) waarin hy de zaligheid des toekomenden levens pryst. De mensch, zegt by, is na den dood in denzelfden ftaat als toen hy geboren wierde. Dog van Seneca zal ik beneden nog nader fpreken. Eindelyk, dat alle ziclen in de algemene verbran- Alede ding der wacreld volkomen met God wierden veree- fe moesten | vermietige nigt, hierin ftemmen alle de Stoifche Wysgeren over- worden 198 deaigemefchok een, daar zelfs de mindere Goden door dien der ne vere (a) En dit fchynt wel het meer algemeen gevoelen geweest te zyn, ten minften in de tyden van Cicero. Want deze zegt, dat de Stoifchen den mensch een Krajen leven toefchreven. Tufe. Difp. I, 31. (6) Seneca Confol. ad Marc. 25. (c) Ter aangehaalder plaats, (4) Contol. ad Marciam c. 19.

Branding der natuur, welke de waereld tot een woesten romp deve (chaos) maken zoude, moesten omkomen, of verdelgt worden (4). Het is hier de plaats niet, om van deze zo beroemde Stoifche verbranding der waereld breder te handelen. Laat ons alleen aanmerken, dat men dezelve voor noodlottig hielde, (want ook Jupiter zelfs was het noodlot onderworpen) en dat ze volgens noodzakelyke tydperken al oneindige reizen gefchied was, en nog oneindige malen gefchieden moeste, en wel zo, dat, na het ontwarren der chaos, telkens wederom dezelfde gedaante der dingen plaats zoude hebben, zo dat er by voorbeeld weer een Soana crates moeste geboren worden, wiens lotgevallen en Branding even volmaakt gelyk zouden zyn met die van den wederom int vleesc beroemden Athenienfer. Zy noemden deze opvolging kwamen isLETEVTWMATWTIG. Euister. Maar of nu de volgende Socrates juist dezelfde zyn zoude met den vorigen, dan liever hem in alles volmaakt ge/yk, hieromtrent fpreken alle Stoicyren niet op dezelfde wyze (4). Dit is zeker, dat men op deze drogredenen de leer der onfterfelykheid dachte te vestigen (c). ze. Wet de Stoifchen kunnen wy onze verhandeling, zerafie- ZO verte zy de ftellingen der oude Griekfche Wys- F8 geren verklaren moeste, befluiten, volgens het geen wy hier boven omtrent de oude fcholen en derzelver

kenmerkende gevoelens hebben aangemerkt. En dus zullen wy overgaan tot de Romeinen, welke afdeling echter vry korter zal kunnen zyn dan deze geweest is. DERDE AFDELING. Bevattende eene [chets der Romeinfche begrippen en wysgeerte, omtrent den fiaat der men{chen na dit leven. D. krygshaftige zonen van Mars hebben in de tyden huuner opkomst geene de minfte genegenheid Kr, betoont tot enige wetenichappen, en wel vooral niet nalen tot het beoefenen der fyne en afgetrokkene wysgerige /cbe aysgeerte niet ftelfels der Grieken. Ook by meerderen voortgang der gunflig. befchaving ontbrak hen dat fpitsvinnig vernuft, het welk de Grieken kenmerkt, en by hen tot redekavelingen en befpiegelingen zo natuurlÿk overhelde. Daarby waren onder de Romeinen de voornaamfte beoefenaren der wetenfchappen, en wel der wysgeerte in 't byzonder, mannen van den hoogften rang in den ftaat, Laeliusfen, Scipioos, en Varroos, welke zig nooit voor leeraren of hoofden van eene fchool zochten op te werpen. Ja de oude Romeinen, welke gewoon

woon waren de Grieken te verachten als een volk van kwade trouwe, en zecr flechte beginfelen, hielden de Wysgeren voor de voorname oorzaken van zedenbederf, en van begrippen, tot verderf van den ftaat uitlopende. Ook moet men bekennen, dat Karneades, de ftichter dier nieuwe Academie, (welke, in gezand- {chap na Rome gezonden zynde, de lust tot de Griek{che wysgeerte aldaar onder de jeugd eerst begon op te wekken,) juist die man niet was om die ongunftige denkbeelden weg te nemen, of om zyne leer by hoofden van het gemenebest aangenaam te maken. Want, daar hy openlyk voor de rechtvaardigheid geredekavelt, en die deugd met zeer veel kracht van welzeggen aangedrongen hadde, haalde hy den volgenden dag alle zyne grondflagen omverre, en toonde dat er geene rechtvaardigheid was (2). Waarom dan de geftrenge Cato, na den Raad te hebben befchuldigt, dat men deze Griekfche gezanten, of liever be- Dress dervers der jeugd, zo lange in de Stad hadde laten deWyge- verblyven, een befluit doordrong, waarby zy met zachte woorden gelast wierden te vertrekken, en hunne wetenfchap elders ten toon te fpreiden, terwyl men - oordeelde, dat de Romeinfche jeugd, gelyk te voren, zig enkel moeste bevlytigen om de wetten en de voor- {chriften der Overheden wel te verftaan (5). Omtrent die zelfde tyden is er ook een ander raadsbefluit gemaakt, volgens het welke de Griekfche Wysgeren ter Stad wierden uitgedreven (c). En deze voorzorg van

Cato en anderen heeft ten gevolge gehad, dat de Grick{che fcholen tot omtrent de tyden van Cicero geenen den minften opgang maakten, en dat zy zelfs de laatfte onder alle de toen bekende wetenfchappen het hoofd opbeurden (2): Daar nu de Romeinen zo vreemd waren van de De wlksbuitenlandfche gelcerdheid, zyn zy ook zekerlyk zeer rate lang onkundig gebleven van de begrippen der Griek- Romeinen fche:Wysgeren omtrént ’s menfchen ziel en den ftaat den flaat na dit leven. Zig houdende aan de overleveringen en aaah. denkbeelden hunner vaderen, ftelden zy een leven hier namaals,.hoewel met die ruuwe en zinnelyke be- .. palingen, welke men van een onkundig en onbefchaaft volk natuurlyk moeste verwachten. En offchoon er onder de geleerden getwist word over de bronneneen oorfprong van den openbaren godsdienst onder de oudfte Romeinen (2) is het echter klaar, dat die der Gricken met deszelfs fabelen en toeftel van hen is overgenomen. Waarom ik dan omtrent de oude volksbegrippen. der Romeinen, in zo verre dezelve den toekomenden ftaat der menfchen betreffen, hier niets te voegen heb by ’t geen ik te voren in ’t algemeen breder heb behandelt. Laat ik dit echter aanmerken , Dt jal dat de cerfte rang onder de gelukkige onfterfelyken , lsheid by dit oorlogzuchtig volk, zekerlyk den“krygshelden, perdo en denzulken, welke voor ’t vaderland fneuvelden, 85487: wierde toegezegt, daar men ook in de oudfte tyden de y (4) Cicero Tufe. Difput. I, 3. (5) BEAUFORT Republ. Romaine, ou plan general de l’ancien gouvern, de Rome, Tom, I, p. 4.

de Godheid zelfs onder het zinnebeeld van een pick eerde (2). Ja, deze aloude denkbeelden, volgens welke uitmuntende vaderlandsliefde, met hogen paart, tot een gelukftaat na dit leven voor de rest van ’t menschdom rang geopklom, welke ontoeganglyk was, zyn ten allen tyde by de Romeinen gevestigt gebleven, zo dat wy zelfs by hunne Wysgeren, en wel byzonder by Cicero, er {poren van aantreffen, gelyk men ftraks zien zai. Ook was de zogenaamde vergoding der Keizeren op geenen anderen grond gebouwt; Vergoding want deze wierden geacht tot den rang der . . helden der Keize. OP te klimmen, en by hunne verbranding ten hemel vn. De ory. opte varen (2). Maar wanneer nu eindelyk de Romeinen, niet alenter leen hunnen de Romei- Wysgeren langzamerhand meer en meer begonden te ouden haat vergetende, de Griekfche »eneens achten, en in hunne hooftftad wel te onthalen, maar dor, Ook hunne kinderen na Griekenland zelfs zonden, om klaps . . aldaar door beroemde meesters te worden onderwezen, brak de vrydenkery zo veel te fterker door, naar mate zy langer was wederhouden geweest, of onbekend (a) Justinus Lib. XLIII, cap. 3. (5). De ziel wierde by de verbranding van het lichaam afgefcheiden, volgens de begrippen der Remeinen. En om deze rede, of om de ziel zo veel te fchielyker los te maken, hadden zy die verbranding in plaats van het begraven der lyken ingevoert, SERvVIUS ad Virg. 11, Aen. 67, Aesyptii periti fapicutiae condita diutius refervant corpora, feilicet ut anima multo tempore perduret, et corpori fit obnoxia, nec cito ad alia tranfeat. Romani contra faciebant comburentes cadavera , ut flatim anima in generalitarem, id eff in [uam rediret naturam. En hierom wierde er by de verbranding van de Iyken der Keizeren een Arend op den houtftapel geplaatst, welke de losgemaakte ziel ten hemel op moeste voeren, gelyk ons Dion. Cassius verhaalt by ftatie van Auguftus en Pertinax, en de befchryving van de lyk- HERODIANUS by die van Servius.

kend gebleven. Ja, daar de Grieken, gelyk wy boven zagen, nog wetten hadden, by welke het verboden was op natuurkundige of bovennatuurkundige gron- fone min den over de Goden te redekavelen, vinden wy niet, fenddar ‘ dat de Romeinen Choewel zy het invoeren van VICEM- Grieken. de plechtigheden, welke den ftaat konden beroeren, tegenftonden) de vryheid van denken, en wysgerige ftellingen voor te dragen hebben beteugelt, althans niet ten tyde wanneer de ftaat in den grootften bloei was. In tegendeel lezen wy, dat elk te Romen fpreken mochte wat hem goeddacht, zo zyne daden maar met de wetten overeenftemden (4). Zelfs fchynt men te Rome de leer der verborgenheden vry te hebben mogen voordragen, het welke in Griekenland op zware ftraffen verboden was; althans wy vinden geene ¿y Ss genbeden ‚wetten hier tegen (2). Waarom dan 00k VIRGILIU die verborgenheden klaar genoeg dorst te befchryven | Rome niet (want wy hebben te voren gezien, dat de zesde Ac- geheim. neis hier toe behoort) het welke hy in Griekenland zekerlyk niet zoude -hebben gewaagt. Eindelyk hadde de uitheemfche geleerdheid, en vooral de ftellingen van Epicurus te Rome zo veel velds gewonnen, dat het gemene volk zelfs de oude leer van beloningen en ftraffen na dit leven begonde te verwerpen (c), Losbanja, dat Caefar in den vollen raad ftaande houden dorst, D eine dat Ça) Tacitus Annal. 1,72. Seneca Contr. I, non longe ab initio. (5) De Romeinen deden zig elders inwyen, want te Romen zelfs hadde men geene eigentlyke verborgenheden voor de tyden van Keizer Hadriaan. Mosuem. Comm de rebus geft. Chriftian. ante Conftant M. Cap. 1, $ 13. (c) Quae anus tam excors inveniri pote? , quae illa, quae quondam apud inferos timebantur, extimescat, CICERO de nat. Deorum Il.

felenten dat er na den dood noch vreugde noch fmerten te sydevan wachten waren (4), en eindelyk dat dit gevoelen van Caefar en Cicero. Caefar door niemand zyner Mede-Raadsheren wierde tegengefproken (2). Dusdanig was de gefteltenisfe der tyden, en der Romeinfche zeden, toen een der grootfte vernuften mn Judios der wacreld M. T. Cicero onder hen leefde en fchreef. ayn karak-Men + kan reeds uit het zo aanftonds gezegde befluiten, dat geen vrees voor wetten zyne pen behoefde te wederhouden; en dat hy ook van deze vryheid gebruik gemaakt heeft, blykt uit zyne wysgerige fchriften in ’t algemeen, in welke hy den volksgodsdienst zonder de minfte achterhoudenheid durft aantetasten. “ Men zoude dan volgens dit alles mogen hopen, dat niemand zyne gedachten omtrent den ftaat der menfchen na dit leven klaarder zoude hebben opengelegt dan Cicero. En hoe verre het evenwel hier van daan zy zal zo ftraks blyken. | Het kenmerkend karakter van den wysgerigen Staatsmana an en Redenaar zyn een zeer fchitterend vernuft, pe cel en verwonderlyke verbeeldingskracht met een min vast oordeel gepaart, waarin de bron was van die on_ beftendigheid, welke, zo in zyn leven en gedrag als in zyne beginfelen, overal even fterk doorftraalt. Hier kwam de opvoeding by. Wel verre van zig aan eenen meester, of eene fchool te houden, hoorde hy, behalven de Academifchen, ook zulke Stoifche, Peripa(7) Oratio Caefaris apud SALLUSTIU M de bello Catil. Cap. 560, felt. 20. (2) Cicero in Catilin. IV, 5. Caro.apud SALLUST, 1. L cap. 54.

patetifche, en Epicurifche Wysgeren, welker namen Zeer in dien tyd de beroemdfte waren (a). Maar, daar hy 7%" zig wel voornamentlyk op de wysbegeerte ‘toeleide , hulpmidter verkryging van volkbehagende welfprckenheid, certe welke den weg konde banen tot eerampten en aan- ae zien, (gelyk uit zyne eigene bekentenis blyken kan) tenbeia,:: (5) moeste de Academifche leertrant hem wel het meest voldoen, wyl de middelfte en nieuwe Academie enkel beftonde uit twyfelaars, welke zig voornamentlyk bezig hielden met beurtelings op te bouwen en af te breken, en hunne fcherpzinnigheid en kracht van welzeggen toonden, door alle zaken voor en tegen te befchouwen, en met bewyzen, gegrond op zulke ftellingen, welke algemeen aangenomen waren, te bevestigen. Hoe zeer de redenaar die beginfelen hadde ingezogen, blykt uit zyn eigen zeggen, wanneer hy, zig verzettende tegen de zulke, welke zyne vlottende denkwyze berispten, antwoord, dat hy, offchoon niet van zekere en onzekere zakenfprekende, echter de waarfchynelyke van onwaar/chynelyke onderfcheidde Ce). Nu zal men reeds klaar genoeg bemerken, dat wy Men vind by Cicero: te vergeefs ftellige beginfelen zouden zoe- er. ken omtrent den ftaat der menfchen na dit leven. En “¢4ezyn in dit ftuk zo vlottende onen zekerlyk zyne begrippen dat men, dezelve over het geheel befchou- 7/7 en onzeker, wende, naaulyks zoude durven beflisfen, of de leer ve». van een leven hier namaals by hem waar/chyalyk ge~ (a) Cicero de Offic. IT, 1. ad diverfos XIII. Epift.1, et 16, - (6) In Paradoxis init. Vid. etiam de Offic. U, 1, et ibi not. weest - (e) Cicero de Offic, II, 2. Zie ook Tufc. quaett. II, 25, lei

weest is dan niet. Den Academifchen redeneertrant volgende, brengt hy gemeenlyk de gevoelens van anderen by, zonder het zyne te uiten, ja, verklaart den’ zulken, welke ook dit weten wilden, dat zy zig nieuws-' gieriger toonden dan nodig was (4). Men zal dan uit Hybe, de boeken, welke by wyze van zamenfpraken gefchredit fuk as VEN ZYN, en vooral uit de cerfte Tusculaanfche niets er dee kunnen bybrengen, het welk enigfints de ware gevoedemisch ER lens van den Schryver kan ophelderen. Hy befchouwe. zyden. niet alleen in deze, maar ook in andere werken, de leer der onfterfelykheid op beide kanten, en befluit met eene bekentenis van onzekerheid (4). De fchone gedachten, welke men over den ftaat der gezaligden by hem vind, dat zy, in onderlinge gemeenfchap levende, een licht en kennis zullen genieten, welke deze waereld niet kan geven (c), zyn uit de fchool van Socrates, en het is moeielyk ‘om te bepalen, of Cicero er zelfs zyn zegel aan hing. Dit fchynt echter klaar, dat hy het oude denkbeeld, waarby den dapperen en heldhaftigen beloningen worden toegezegt, tot welke de ftille en onberoemde deugd nooit konde geraken, heeft gevolgt, gelyk uit meer dan eene plaats, in -zyne werken voorkomende, kon worden bewezen (4). Maar zoude men misfchien ook meer licht uit de ' (4) De Natura Deorum I, 5. ‘(b) Tufcul. quaeft, I, in f. de Seneét. in fine. (c) De Seneét, Cap. ult. (4) De clari viri Tufe. I, 13, zyn befchermers of uitbreiders van hun vaderland. Op eene andere plaats noemt hy dezelve beneficiós excellentes viri, dat is, S mannen, welke nitftekende weldaden aan *t vaderland hadden bewezen. De N. D. II, 24. De denkbeelden der Ouden omtrent de vaderlandsliefde waren zo uitgeftrekt, dat dezeive onder alle de deugden by hen den ecriten rang befloeg.

gemeenzame brieven van Cicero hebben te wachten, daar in deze, gelyk hy zelfs aanmerkt (4), dikwerf ernftige gedachten worden gevonden, welke men ech- ee te hebben gemaakt? War- vermag niet begeert ruchtbaar ter . . befluiten BURTON denkt ja (2), en gelooft klaar te kunnen dar £y de bewyzen dat Cicero in dezelve de onfterfelykheid der she der ziel met duidelyke woorden ontkent, en voor een # of den volflagen Epicurist uitkoomt. Dog de plaatfen, door rene hem bygebracht, bewyzen, wanneer men dezelve recht 992% befchouwt, niets meer dan dat alle gevoel van angst en finerte, welke een braaf burger by de rampen van zyn vaderland aandoet, na den dood moet ophouden, en deze gedachte is beide Socratisch en Platonisch, gelyk wy te voren gezien hebben (c). Zie daar dan alles het geen wy omtrent de gevoelens van Cicero, betreffende den ftaat der menfchen na dit leven, kunnen zeggen. Men kan er uit befluiten, dat hy, veel voor de onfterfelykheid der ziele fprekende, zig nergens ftellig tegen dezelve verklaart heeft. Waaruit dan zoude mogen worden opgemaakt, dat deze leer by hem onder de waar/chynlykheden behoort heeft. Laat ons intusfchen den man zelfs beklagen, welke, daar hy met een plechtigen eed betuigt, van (4a) Phil. Orar. II, 5. (4) II Deel bl. 246. Cc) Vid. Epinomis in f. Alle de brieven, door Warburton aangehaald (V,21, VI; 3, en VI, 21.) zyn door Cicero gefchreven aan zulken, welke in den burgerkryg de party van Pompejus hadden omhelst. Hy troost dezelve overhetleed, het welke de ongelukkige tyden in hen verwekten, met aan te merken, dat dit gevoel (fenfus) met den dood zoude ophouden. Cicero noemt elders dat woord , om by uitftek die aandoeningen aan te duiden, welke de rampen van den flaat by deugdzame burgeren verwekten. Orat. pro domo C. 36.

van zucht ter ontdekking der waarheid te branden (a), met dit alles het gewichtigfte onderwerp van alle nafpeuringen niet verder heeft kunnen brengen. Na den dood van Cicero, en toen Augustus het nn ROMeinfche ryk in cene volftrekte en vaste flaverny van Au- „gebracht hadde, was de leer van Epicurus wel meest guflus wa de Epicu- "getrokken by zyn bedorven en gansch zedenloos hof. rifery0? Tn de naastvolgende tyden echter begonde de Stoifche den troon. wysgeerte het hooft meer en meer op te fteken, welNaderband wonnen de “Alter ke {chool zekerlyk grote Staatsmannen en de beste . | Keizeren aan Rome gelevert heeft (2). In die dagen bloeide ook te Rome een groot meester dezer wysgeerte, namentlyk SENECA. Want offchoon hy voor een zelfdenker Seneca, _wil doorgaan, welke zig aan geene begrippen van ande- Shoo re verflaafde (c), blykt het echter genoegzaam, dat de eerfte beginfelen zyner leer, omtrent God, de ftof, en het noodlot, volftrekt Stoisch zyn. De mensch is dan by (a) Academ. IV, 4. (4) De Schryver van het flechte boekje Abregó de Phifoire Ecclefaftique de Fleury zoekt ons in de voorrede te beduiden, dat de fchielyke voortgangen van het Christendom nergens anders aan moeten worden toegefchreven, dan aan die overeenkomst, welke er was tuffchen de leer van Zeno en Christus. Hoewel nu de Abt Raynal in het laatíte deel van zyne Aiffoire Philofophique et Politique en andere Schryveren van dien aanleg deze gedachte goedkeuren, is zy echter zeer ongegrond, en duid grote onkunde aan, zo in de Romeinfche gefchiedeniffen, als in die van het Christendom. Want, om nu niet aan te dringen, dat die geroemde gelykenis enkel in woorden en fpreekwyzen beftaat, waren de grootfte dryvers der Stoifche wysgeerte juist de bitterfte vyanden van ’t Christendom, gelyk uit de werken van M. Antoninus blyken kan. En het geen alles afdoet, de grootfte begunftigers der Stoifche wysgeerte waren Staatsmannen en Rechtsgeleerden, maar de eerfte Christenen niet veele wyze, niet veele machtige, niet vecle edele, PAULUS 1 Corinth. I, 26. Waarom dan ook de Romeinen zelfs het Christendom hielden voor den godsdienst van ’t gemene volk, Dog laat ik niet te ver buiten myn beftek treden, (c) SENECA de vita beat Cap. 3. Epift. 45.

by hem, volgens die leer, een gedeelte van God (2). Dog of hy de ziel voor ceuwig moeste houden (want eigentlyke onfterfelykheid kan in het Stoisch ftelfel geen plaats vinden) hierover fchynt hy hier en daar vry twyfelachtig te fpreken (2). Maar op andere plaatfen vergelykt hy die gedachten van ceuwige voortduring by zoete dromen, welke {chier zo ras vervliegen als zy opkomen (c). Waarom dan ook de doden, volgens hem, niets hebben te vrezen (4), wyl de dag des doods hen in dien .zelfden ftaat brengt, waarin zy waren voor de geboorte (¢); ja, daar zelfs de heldhaftige zielen zekerlyk niet langer zullen beftaan dan tot de algemene verbranding der waereld (7). loPLIiNIUS de oude, of de Schryver der natuurlyke Pins gefchiedenis, leefde in denzelven tyd, en wat later. ren Hy word van de meesten onder de Epicureers ge- dit leven. plaatst, dog andere hebben te recht aangemerkt, dat men de kenmerkende ftellingen van enige der Griek{che fcholen te vergeefs by hem zoude zoeken. Wat er van zy, dit is zeker, dat men by Plinius geene gedachten omtrent den toekomenden ftaat der menfchen vinden zal, daar hy ons met ronde woorden verklaart, dat ziel of lichaam na den dood zo min enige gewaarwording hebben zullen als zy voor de geboorte hadden (g)- . | (5) Epift, 63, et 117. (a) Epift. 40, 74, 92. ‘(4) Epift. 82. (c) Epift. 102. (e) Epift. 102. Confol. ad Marciam, c. 19. Lf) Confol. ad Marc, in f. (g) Hiftor, Natur. VII, 55.

PLUTARCHUS de Chaeroneer bloeide onder de Cotachten ROMeinen omtrent die zelfde tyden, tot aan de revan Pia. gering van Hadriaan. Zyne begrippen omtrent ’s men- ‘arcu fchen ziel waren, gelyk wy uit zommige plaatfen kunnen opmaken, meest Pythagorisch en Platonisch. Althans hy fpreckt, van de vlakken der ziel en derzelver zuivering, volmaakt volgens de denkbeelden van Plato (a). Ook ftelt hy elders de oude leer voor, volgens welke enige weinige menfchen, boven den kring hunner natuur verheven, helden, ja eindelyk Goden A D moesten worden; en deze leer (voegt hy er by) be- ° hoort niet alleen tot de inftellingen van den burgerly- | ken of uiterlyken godsdienst, maar fchynt zelfs alle kenmerken van waarheid, ten minften van de hoogfte waarfchynlykheid te hebben (2). Dog op welken losfen voet alle deze beginfelen by hem ftonden, kan uit zyn werkje over het bygeloof blyken, alwaar de leer van toekomende ftraffen onder de uitvindingen van het domme bygeloof word geplaatst (ce). i N (c) Prurarcn. de his qui fero a Numine puniuntur 564, 565 Opp. Tom. 2, (4) In vita Romuli p. 36. Opp. Tom. I. * Ce) De Superftitione 166. 167. Tom. II.

BESLUIT Ni houde ik de voorgeftelde taak, volgens het programma, voor afgedaan. Ook is de rede, waarom het edele Genoodfchap de nafpeuringen der Schryveren by of omtrent de tyden van Seneca bepaalt heeft, ‘zeer gegrond. Latere Wysgeren (zegt het programma) hebben veelligt eenig voordeel van de Christelyke openbaring kunnen ontvangen, en dus is het zeer mogelyk, dat zulke betere en meer redelyke begrippen, omtrent den ftaat der menfchen na dit leven, als wy by hen zouden mogen aantreffen, geene vruchten van ‘eige vinding waren, maar ftralen van een hoger licht, uit de Goddelyke bron zelfs gefchept. Niet alleen hebben de Stoicynen, welke na de ver- De Wasgen fpreiding der Euangelieleer leefden, van de Christe- erbebben nen geleert hunne wysgeerte te veredelen (4), maar Christen vooral ook heeft het Platonifche ftelfel, met het wel- 775" ke de meeste oude kerkvaderen zo buitenfporig veel. op hadden, door den invloed der Goddelyke leer eene aanmerkelyke verandering ondergaan (2). Dog daar deCa) BrUCKERT, 10) WarBURTON II, 308.

deze zaak door veele geleerde Schryveren, en wel byzonder door de verhandeling van den groten MosHEIM, opzettelyk over dit onderwerp gefchreven, in een zcer klaar daglicht geplaatst is, zal ik er hier niet verder by blyven ftilftaan. — De lezer heeft uit deze ve verhandeling zelfs genoegzaam kunnen zien, hoe ongegrond de grootfpraak der Heidenen was, wanneer deelpe. werden zy beweerden dat het Goddelyk licht, waarop de Christenen roemden, niet onlangs. van den hemel was gedaalt, daar het reeds voor vecle eeuwen hunne wÿzen beftraalt hadde (4). Laat ons echter aan den anderen kant zorg dragen, dat het licht, het welk God buiten de openbaring aan ons geflachte heeft willen fchenken, (hoe gering het dan ook zyn mag, inzonderheid wanneer men ziet op het door ons behandelde onderwerp) niet moetwillig werde verdonkert, gelyk veele dit hebben trachten te doen, daar zy de grootheid van Gods goedheid dachten te verheffen, naar mate de krachten der rede wierden verzwakt (2). . De volboi1 desiyds, Die volheid des tyds, in welke Jefus Christus op aarde verfcheen, was (zo verre wy een eerbiedig oog Ces durven flaan op het aanbiddelyk plan, door het Opin’ perfte Wezen in de zedelyke opvoeding der menfchen Awa. gevolgt) juist deze, in welke de waereld befchaaft genoeg (2) KorTHoLT de Origine Chriftianismi ex fententia paganorum. (4) De meeste oude Kerkvaderen hebben reeds deze ftelling te ver getrokken, als of de menfchelyke rede niets goeds, en geene de minfte gronden van natuurlyken godsdienst zoude hebben kunnen vinden zonder behulp der openbaring. Waarom dan volgens hen Plato, Pythagoras en anderen noodzakelyk van Mozes en de Propheten moesten hebben geleert, Justin. Mart. Apol. I, $ 57. Ed. Oxon. Aucustin. de Civ. Dei XXVIII, 2. Minucius FELIX p.m. 330. VALESIUS ad Eufebium Orat ad S. coetum cap.

noeg en voorbereid was, om de leer des tockomenden levens en der onverderflykheid, door den Goddelyken meester aangekondigt, met nut aan te hooren en te ontvangen. Het meest befchaafde gedeelte des menschdoms was in dien algemenen ftaat van twyfeling, en onftandvastigheid der beginfelen, welke altoos den overgang van domme onkunde tot eene op redelyke bewyzen fteunende overtuiging maken moet. — De der kindsheid was voorbygegaan, en de jongeftaat lingfchap genaakte. — De wyste onder die volkeren hadden lichts genoeg om den onredelyken, en by de eerfte inftelling der maatfchappy vastgeftelden gods- „„„z, dienst te verachten. — Zy wierpen dan die oude ge- men/ebedenktekens van bygeloof omverre, maar verwarden Bbeden. zig te gelyk in de doolhoven van verwaande geleerdheid, welke, wel verre van het heil hunner natuurgenoten te bevorderen, hen alle gronden van troost ont- | rukte, en dat wel zulke, op welke de allernuttigfte waarheid rusten moeste, waarin zy ooit belang ftellen konden. Toen wierde er een Goddelyk bouwmeester vereischt, om die zo jammerlyk omverre gehaalde grondftutten van hoop.en troost op te rechten, om het licht der onftervelykheid op den kandelaar te plaatfen. Het waare Christendom zal enkel de godsdienst der befchaafde waereld zyn. — Hoe ellendig zyn de uitzichten in de ecuwigheid verdonkert geworden, naar mate de volkeren, na de komst van Christus in ’t vleesch, in onkunde, en tot deszelfs onaffcheidbaren medSss 2

AT—TR medgezel, het bygeloof, vervielen (4)! — Toen begon men niet alleen de hoop eener gelukkige, of vrees Perbastering der Euangedieleer. eener rampzalige onftervelykheid te hechten aan willekeurige inftellingen, welke op deugd en godzaligheid of geen de minfte betrekking hadden, of ook wel tegens dezelve regelrecht aanliepen; maar ook de plaatfen van toekomend geluk of fmerte met die trekken af te malen, welke den zinnelyken en onbefchaafden mensch zo natuurlyk eigen zyn. — Toen wierden de Elyfefche velden, de -Tartarus en Acheron weer van nicuws geopent en ingevoert, alleen met verandering der namen. — Ik wil deze, voor het menschdom zo vernederende aanmerkingen, niet verder uithalen en betogen, anders zouden my de zogenaamde legenden van zommige bedriegers of dwepers, welke men heiligen noemt, de grollen van een Caefarius, en andere Schryveren van dit foort, hiertoe overvloedige gelegenheid verfchaffen. — En och dat ook in die eeuw, welke wy beleven, het verband tusfchen de deugd, op de voorfchriften van den alterheiligften godsdienst gegrond, en de hoop eener aanftaande zalighcid over ’t algemeen beter wierde besrepen! Dat onze natuurgenoten niet voortgingen met te denken gelyk de kinderen, maar als mannen de neigingen der jeugd lieten varen! Nog eens; het echte Christendom is niet de godsdienst (a) Ik zoude gemakkelyk kunnen. bewyzen, dat men zelfs onder de oudfte Kerkvaderen zeer grillige denkbéelden, betreffende ’s menfchen ziel en derzelver beftemming na dit leven aantreft, Dog dit zoude my te ver van myn befek afvoeren.

dienst der volkeren, welke in eene zedelyke kindsheid leven. — Neemt dit ter harten gy alle, welke de verhevene beftemming hebt, om uwe medemenfchen te kunnen befchaven, en verlichten. Gy groten der aarde, welken het beftuur en de opvoeding uwer burgeren is toevertrouwt, flaat een medelydend oog neder op die afgelegene gewesten der waereld, in welke men nu reeds eeuwen gearbeit heeft om de leer des Euangeliums voortteplanten, zonder aanmerkelyke vrucht. Denk dat vooraf de mensch moet worden befchaaft, zal de Christen worden gevormt. Gave God, dat de wensch van alle beminnaren van den godsdienst, welke hunne medemenfchen voor broeders en kinders van denzelfden vader erkennen, eindelyk werde vervult.— Dat de klachte van Profeet JEREMIAS (a), de kinderkens eifchen brood, daar en is niemand die het hen mededeele, nergens op aarde toepasfing vinden mochte! (4) Klaagl. van Jeremia IV, 4 |