De overblijfselen van Pythagoras en Polykrates

Lf DI no u. ee -” ca er ERST DEEP y Het is goed toeven op één van de gezellige terrassen aan het haventje van Pythagorion aan de zuidkust van Samos. Tot 1955 heette het Tigani, wat ‘braadpan’ betekent, waarschijnlijk vanwege de vorm van zijn haven, die aan weerszijden wordt afgeschermd door twee pieren. Men besloot het echter om te dopen tot Pythagorion als eerbetoon aan de beroemdste zoon van Samos, de muziektheoreticus, wiskundige en filosoof Pythagoras. Zelfs schrijver dezes, een alfa in hart en nieren, kan de beroemde stelling van dit genie nog steeds ophoesten: a kwadraat plus b kwadraat is c kwadraat. Lesbos heeft Sappho, Chios kan zich op de borst slaan met Homerus en zo heeft ook Samos zijn held uit de Oudheid in de persoon van Pythagoras. Het was een bloedhete dag toen ik enkele jaren geleden, lurkend aan mijn ijskoffie, genoot van het uitzicht op Pythagérions haven. Onvermijdelijk kwam de tijdmachine in mijn hoofd weer op gang en ik ging terug naar de Ge eeuw v. Chr., toen de wijsgeer hier, waar ik nu van de zon zat te genieten, woonde en werkte. Het bloed kruipt nu eenmaal waar het niet gaan kan. Het was immers ook als leraar klassieke talen dat ik voor het eerst kennismaakte met Griekenland tijdens een excursie met mijn eindexamenklasje. Ik ontdekte de talrijke andere charmes van dit land en werd meteen verliefd. Sedertdien probeer ik tenminste één keer per jaar haar kruidige geur te ruiken en haar weldadige warmte te voelen. En het liefst telkens ergens anders, als een nieuwsgierig opgewonden kind in het speelgoedparadijs. In 1996 was het de beurt aan Samos en zo was ik dus op dat terras in Pythagorion terechtgekomen. PYTHAGORAS Pythagoras leefde zo'n 2500 jaar geleden, maar op één van de twee havenpieren staat toch maar mooi een sober, strak monument te zijner ere. Het toont ons de wiskundige die als het ware deel uitmaakt van zijn vermaarde rechthoekige driehoek. Hij wijst met zijn rechterarm naar boven en heeft de blik omhoog gericht. De bronzen Pythagoras lijkt ofwel vol vuur zijn stelling te verdedigen ofwel met zijn gebaar nog veel verder te wijzen dan naar de punt van de driehoek, naar het hoge uitspansel daarboven, het heelal, waarover hij ook hard heeft nagedacht. Toen ik het later tijdens een rondwandeling van dichtbij bekeek en aanraakte, brandde het door de zon verhitte brons bijna mijn handen en ik voelde een grote bewondering voor deze ascetische denker met zijn ideeën die tot op de dag van vandaag behoren tot het algemeen (wetenschappelijk) gedachtegoed. Pythagoras was 11 J o yy = LYCHNARI

een meester in het goochelen met getallen, een kunst die hij onder sterfelijkheid van de ziel, zielsverhuizing, reincarnatie en de gemeenmeer had kunnen afkijken bij Griekenland’s en daarmee Europa's eerschap van alle levende wezens. Toen hij en zijn broederschap zich ste filosofen, Thales en Anaximander, die in Milete woonden aan de ook met de plaatselijke politiek begonnen te bemoeien, was hij aanhuidige westkust van Turkije, dat toen lonié werd genoemd. Het idee vankelijk zeer succesvol. Maar dat succes werd tegelijk de ondergang om dieper in te gaan op getallen en hun verhoudingen was hem waarvan hem en zijn broederschap, aldus sommige geschiedschrijvers. schijnlijk ingegeven doordat hij had ontdekt dat ook muziek in getal- Pythagoras werd de laan uitgestuurd en moest zijn toevlucht nemen len kan worden uitgedrukt (als jong ventje had hij, net als veel kindein een andere stad, Metapontium geheten. Zijn broederschap heeft ren nu, muziekles gehad en hij was een verdienstelijk bespeler van de nog enkele jaren een kwijnend bestaan geleid totdat zij als de bekenlier). de nachtkaars uitdoofde. Pythagoras stierf, ver weg van zijn eiland Hij ging op studiereis naar Egypte, waar men een ook voor de oude Samos. Net als zijn geboortejaar (569 v. Chr.) is ook zijn sterfjaar on- Grieken eeuwenoude wijsheid bezat op allerlei gebieden. Astronomie zeker. Volgens de overlevering zou hij op. zeker voor die tijd, hoge leefhad zijn speciale belangstelling. Toen Egypte door de Perzen werd vertijd zijn gestorven, tussen de 75 en 100 jaar oud. Maar desondanks is overd werd hij als krijgsgevangene afgevoerd naar Babylon alwaar hij hij onsterfelijk geworden en leeft zijn geest nog voort, net zoals de het geluk had in contact te komen met de beroemde Mäyi of Magiérs, menselijke ziel volgens hem onsterfelijk is. Afgezien van het monumeesters in astronomie en astrologie. Eigenlijk heeft Pythagoras maar ment op de pier van Pythagörions haven is er in het Kerketefsgebergte een beperkt deel van zijn leven op Samos doorgebracht. Naast uiterop het westelijk deel van het eiland (nogal ver weg van Pythagörion) aard zijn jeugd is er een tweede periode die volgt op zijn vrijlating uit een grot, die de ‘grot van Pythagoras’ wordt genoemd. Hier zou de gezijn gevangenschap in Perzié. Daar sticht hij in de toenmalige hoofdleerde, in de tijd dat hij de school in de toenmalige hoofdstad leidde, stad, de plaats waar nu Pythagorion ligt, een soort school waar vooral zich af en toe hebben teruggetrokken voor zelfstudie of om gewoon veel wordt gediscussieerd over allerlei filosofische onderwerpen. Maar wat tot rust te komen. zijn verblijf op zijn geboorte-eiland was van korte duur. De reden is niet helemaal duidelijk, maar volgens de oude Griekse geschied- POLYKRATES schrijvers had het iets te maken met de steeds strenger wordende ti- Toen ik over de tweede, westelijke pier van de haven wandelde rannie van een zekere Polykrates, een andere illustere persoonlijkheid moest ik onvermijdelijk denken aan een ander beroemd personage uit Samos’ oude geschiedenis, de tiran Polykrates, wiens naam zoiets beuit Samos’ oude geschiedenis. tekent als ‘hij die heel machtig is’. Onder zijn alleenheerschappij, van 538 tot 522 v. Chr., kende Samos zijn grootste bloei. Hij heeft ervoor gezorgd dat zijn eiland gedurende een aantal jaren een centrum van economische en militaire macht was, gebaseerd op een grote handelsvicot en sterke marine. De contacten reikten tot in Egypte. Samos-stad had toentertijd ongeveer 25.000 inwoners, heel wat Tunnel yan Eupalinos LYCHNARI

meer dan het Pythagorion van tegenwoordig en die hadden allemaal de tunnel werd gegraven, dienen nog steeds als fundamenten van de à behoefte aan water. een probleem dat ook het huidige Griekenland pier waarover ik wandelde; aan het eind ervan gekomen draaide ik me ‘maar al te goed kent. Polykrates liet dan ook rond 530 v. Chr. een waom, keek terug richting Pythagorion en zag verderop aan de rand van terleiding door het Ampelos-gebergte ten noorden van zijn stad aanhet dorp de imposante resten liggen van de zogenaamde ‘Burcht van “leggen, de zogenaamde tunnel van Eupalinos, genoemd naar de inge- Lykourgos Logothetis’, een man die een belangrijke rol speelde in nieur die hem ontwierp en construeerde en die door Polykrates hele- Samos’ aandeel in de Griekse vrijheidsstrijd. Op die plek woonden al maal uit Megara, van het Griekse vasteland, was gehaald. De tunnel is vanaf ongeveer 3000 v. Chr. mensen en ook Polykrates had daar waarnog steeds te bewonderen en dwingt respect af voor wat men in die schijnlijk zijn privé-paleis. tijd technisch wist te presteren. Eupalinos leidde het water van een ten Zijn voorspoed leek geen grenzen te kennen, want zelfs een kostnoorden van het Ampelos-gebergte gelegen bron via een 853 m. lange bare zegelring, die hij op advies van een bevriende Egyptische farao in aardewerken pijpleiding naar de noordelijke ingang van de tunnel. zee had gegooid, kreeg hij via de maag van de vis op zijn bord weer te- Resten van deze pijpleiding zijn nog ter plekke aangetroffen. De tunrug! Door vrijwillig afstand van het kostbare kleinood te doen had hij nel zelf is volgens moderne metingen ongeveer 1 kilometer lang en de afgunstige toorn der goden, die volgens de toenmalige Griekse reslechts 1.75 m. hoog en breed, niet echt een plek voor claustrofoben ligieuze opvattingen wel eens jaloers konden worden op zo’n fortuindus! Verder groef men in de tunnel een maar liefst 9 meter diepe geul lijke sterveling, af moeten wenden, maar helaas... de ring keerde terug waar het water zelf doorheen liep. Eupalinos liet de graafwerkzaamen Polykrates eindigde aan het kruis, gevangengenomen door zijn heden aan beide zijden van de berg op gelijke hoogte beginnen. Door Perzische overburen. En hij had naast het opofferen van de ring nog een ingenieus systeem (een truc met een bak water) werd min of meer een andere poging gedaan om bij het goddelijke in een goed blaadje te in een rechte lijn gegraven en ontmoetten de tunnelarbeiders, slaven komen. Enkele kilometers westelijk van Pythagérion liet hij een gien gevangenen, elkaar na vijf en een half jaar graven. Zij kwamen in gantische tempel bouwen voor de Griekse oppergodin Hera. De temhet midden vlak, maar niet precies bij elkaar uit, zoals aan een flauwe pel is, vanwege de val van de tiran in 522 v. Chr. nooit afgekomen, bocht in de tunnel te zien is. De waterleiding was tot in de laatmaar de resten van zijn fundamenten en de enige nog overeind staan- Romeinse tijd in gebruik. Later gebruikten de stadsbewoners de tunde zuil laten zien dat het de grootste tempel van de toenmalige Griekse nel regelmatig als schuilplaats tijdens de overvallen van piraten. Hij wereld had moeten worden. Maar Polykrates’ lot was nu eenmaal beverviel steeds meer en raakte tenslotte in de vergetelheid totdat hij in zegeld en met zijn gruwelijke dood aan het kruis kwam er een einde 1853 door de Duitse Archeologische Dienst werd blootgelegd. aan zijn ambitieuze maar vruchteloze poging eraan te ontkomen. Pythagoras en Polykrates, twee totaal verschillende figuren. beiden met Samos en met name Pythagorion verbonden. Waar een dagje Pythagorion je al niet aan doet denken! > LYCHNARI