Fletnia Jubala i mlotki Pitagorasa

hind ZT N oa DE ka \ > LE OT + À 5 ) = KS. ZDZISLAW OBERTYNSKI \as 6 OBERTYNSKI,Z, ADAA. zZ u - NU FLETNIA JUBALA I MLOTKI PITAGORASA PROBA UZUPELNIENIA INTERPRETACJI BIBLII PLOCKIEJ Przed prawie siedmiu laty dat nam Jan Biatostocki wnikliwe wyjasnienie miniatury Biblii Plockiej z XII w., ktöre nazwa? skromnie „pröba interpretacji“?, Sadze, Ze jest to w przewatajgcej wiekszoéci interpretacja zupelnia trafna, ktôra jest i pozostanie chyba interpretacja definitywna. Nadto jest to interpretacja w swej caloéci zupemie oryginalna i nowa, odbiegajaca swa lekcja daleko od wynikéw dotychezasowych badañ?. Jednakze pomimo wezeSniejszego I! jeszcze a trafnego wniosku Stanistawy Sawickiej o mogañskim pochodzeniu naszej miniatury, daleko nam do stwierdzenia, a nawet postawienia udokumentowanej hipotezy naukowej mówigcej skad zaczerpnat wzoru czy wzorów twörca miniatury. Wskazöwka moga byé oczywiscie odkrycia Zofii Koztowskiej-Budkowej. Moze dalsze studia nad dziejami Czerwinska® wyjaénia doktadniej wezesne zwiazki kulturowe tego opactwa z Zachodem i umozliwig w dalszej konsekwencji röwniez ustalenie ikonograficznej fillacji naszej miniatury; i moze wtedy uda sie odtworzyé drzewo genealogiczne, które wykaze prawzory, na jakich opieral sie ilumi. nator Biblii Plockiej. Ale to na pewno nie naruszy ‘ lekcji ikonograficznej, juz ustalonej. 7 Natomiast mozna by do niej zaproponowaé juz -obecnie pewne uzupelnienia wzglednie sprostowania. ‘Nie ulega zadnej watpliwo$ci ustalona przez Bialostoc: uns? € ~ u t ver 1 1 Bialostocki J., Harfa Dawida i miot Tubalkaina, Biuletyn H. S. XI (1949), s. 169—178. : ? Por. dotychezasowe opracowania: Bersohn M, . Ksiegozbiór Katedry Ptockiej, Warszawa 1899, s. 12— * 16, il. I-VII; Podlacha W., Historia malarstwa pol' skiego, Lwów b.r., s. 46 i n.; Kopera F., Dzieje malar| stwa polskiego I, Kraków 1925, s. 89, 473, 291 in; ' Morelowski M., Pericopae lubinskie, ewangeliarz ptocki 4 drzwi gnieénieñskie, Prace Sekcji Hist. Szt. II, Wiino 1935, s. 353; Gebarowicz M., Mogilno, Plock, Czerwiñsk, w: Prace historyczne poSwiecone St. Zukrzewskiemu, Lwów 1934, s. 123 przyp. 18; Sawicka St, Les principaux manuscrits à peintures de la Bibliothèque Nationale de Varsovie... et du Chapitre de Gniezno, Bulletin de la Société Francaise de Reproduction des Manuscrits à peintures XIX, Paris 1938, tabl. XXXVIa kiego identyfikacja dwóch postaci biblijnych pod lewym lukiem na naszej miniaturze (il. 1). Górna: Dawid, dolna: Tubalkain. Obie postacie pod lukiem prawym pozostaly nie ustalone. I. Co do postaci dolnej zgodzié sie trzeba, Ze „ostatni uczestnik koncertu trzyma w reku instrument najtrudniejszy do zidentyfikowania“ i podtrzymaé, ze jest to „zle zrozumiana przez przerysowuigcego z wzoru iluminatora syringa (niemiecka Panpfeiffe) ktéra wielokrotnie pojawia sie w formach prostokatnych" 4. Tym uczestnikiem jest moim zdaniem bibliiny Jubal. Oto dowody: 1. Jubal byt uwazany za muzyka, lub przynajmniej za wynalazce muzyki, za ojca muzykantéw. Ksiega Genesis méwi o nim w ttumaczeniu Wujka, ze by? on „ojcem grajacych na harfie i na muzyckim naczyniu“ 5. Zgodzié sie tez trzeba przynajmniej cze$ciowo na zdanie Biatostockiego, ze „Zrödiem jest tu zapewne Izydor z Sewilli®“; sadziätbym, ze zrdditem by! raczej sam tekst Wulgaty oraz teksty tak popularnych i lubianych, bo bogatych w barwne szczegély apokryféw, a Izydor jest raczej komentatorem, ale te komentatorem o wielkiej powadze. Jednak nalezy sprostowaé: Izydor nie mówi w tym zwiazku o Tubalkainie wzglednie o Tubalu, jak pisze Biatostocki®, lecz wlaénie o Jubalu. Mianowicie zaröwno Izydor z Sewilli (t 636), jak po nim i za nim is, 239, Przedwezesnym i oczywiscie mylnym jest oparty na tej miniaturze wniosek o instrumentach w polskiej muzyce w: Politiski A, Dzieje muzyki polskiej, {Lwów 1807), s. 27. 3 Koztowska-Budkowa Z., Plockie zapiski o cudach zr. 1148, Kwartalnik Historyczny 44 (1930), s. 341—348. Obszerna monografie historyczna Czerwinska przygotowywat od lat zmarty przedwezesnie ks. dr H. Folwarski w Eodzi; bogaty material archiwalny, dorobek jego starannej kwerendy, dotad nie zostal wyzyskany. 4 Bialostocki, jw. s. 176 i przyp. 48, 5 Genesis 4,41; tekst ten zna Bialostocki, jw., s. 172. przyp. 18, lecz przytacza go w innym zwiazku i niezupelnie éciéle, tekst ten bowiem nie mówi, ze Jubal byt bratem rodzonym Tubalkaina ale Jabela. 8 Bialostocki, jw., s. 173.

arcybiskup moguncki Hrabanus Maurus (f 856), pisarz cleszacy sie równiez ogromna powaga, pisza dostownie: „Myoses dicit repertorem musicae artis fuisse Jubal, qui fuit de stirpe Cain’, Kain jest bowiem jego protoplasta. Na innym miejscu pisze Izydor: ,,citharae et psalterii repertor Jubal perhibetur, qui fuit de stirpe Cain“. Wiec Jubal, a nie Tubal. Tubalkainowi za$ przypisuje sie zaröwno rzemiosto kowalskie jak biegloSé w wojowaniu. Hrabanus Maurus pisze bowiem nadto, powolujac sie na Jézefa Flawiusza, na innym miejscu: „Josephus historiographus Judaeorum ita refert: Jubal autem, inquit, musicam coluit et psalterium citharamque laudavit.. Tubalcain vero, qui ex altera natus est uxore, fortitudine cunctis excellens, res bellicas decenter exercuit“®. Zatem wediug tego tekstu, muzykiem byt Jubal, Tubalkain za$ wojownikiem, lecz nie muzykiem. Ale tenze Józef Flawiusz mówi röwniez wprost, ze Tubalkain byt wynalazca rzemiosta kowalskiego. Powoluja sie na niego nawet znacznie pöZniej inni pisarze, np. Walenty Rozdzieñski w swojej Officina Ferraria daje nam na k.B,v. drzeworyt z wyobrazeniem Tubalkaina, z mlotem w reku i objaSnia: „Thubalkain, filius Lamech, primus inventor aeris et ferri“. Zag na k.B,r. möwi o zelazie, „które zaczat najpierwej Thubalkain kowaé miotem“, a na marginesie dodaje: „Jo- Sella x Lamech x | Tubalkain kowal Ada | Jubal Jabel muzyk pasterz Wydaje mi sie, ze zestawienie tych osobnikéw ag naszej miniaturze w najblizszym sasiedztwie jest zu. pelnie celowe, nie przypadkowe: jezeli Dawid, Tu. balkain i Jubal naleza do jednej wielkiej idealnej rodziny muzyköw, to obaj ostatni, Tubalkain i Jubal naleg do jednej rodziny fizycznej. 3. Jubal jest nadto rodzonym bratem Jabela, pa. sterza koczowniczego. Dlatego tez, moim zdaniem, miniator usituje Jubala przybraé w strój, odpowiadajgey éwezesnym ‘wzorom pasterskiego ubrania w XII w, Spo$ród licznych przykladöw, które mozna by zapewne: przytoczyé, podaje jedynie scene z Królewskiego Par. talu katedry w Chartres, równieë z XII wieku: anio} zwiastuje pasterzom narodzenie Mesjasza (il, 2). Pa- : sterz, stojacy z prawej strony z fletnia przy ustach, : ubrany jest w przepasana, faldzistg tunike siegajaca. | mniej wiecej do kolan; w obciste, lecz nie dosé przylegajace, wiec pomarszczone ukoSnie spodnie. Na to na rzucony plaszez bez rekawów (peleryna, chlamida), ‘ spiety na lewym ramieniu. OtóZ na naszej miniaturze : sephus, de antiquitate Judaeorum, volumine primo“. identyczny stréj, lecz bez plaszcza posiada ów osobnik, : W konsekwencji upada wniosek Bialostockiego, ze legendarnym wynalazca muzyki jest Tubalkain ze swym rzemiostem kowala, ale upada tylko o tyle, o ile jest oparty na tek£cie Izydora ®. Natomiast oczywistym pewnikiem wydaje sie, ze u innych autorów zachodzi pomyika w rozréznianiu obu tych osobnikéw !%, pomylka spowodowana przede wszystkim bledami wezesnych kopistów, przepisujacych T zamiast J, Tubal zamiast w ktörym dopatruje sie Jubala. Nieudolnosé miniatora Jubal. czego pasterza Jabela. 2. Jubal, to bliski krewny Tubalkaina, choé nie brat rodzony, lecz przyrodni. Lamech miat bowiem z jednej zony, imieniem Sella, syna Tubalkaina; z drugiej, imieniem Ada, dwóch synów. Sa nimi Jubal, juz wspomniany, oraz Jebel, „który by! ojcem mieszkajacych w namiotach i pasterzöw“ 11, Oto tabelka genealogiczna, ktéra ilustruje zestawienia na naszej miniaturze obu przyrodnich braci: nie oddaje wprawdzie doktadnie fatdéw tuniki, a wele- _ cle spowodowane przepasaniem jest jeszcze mniej wy~ raäne; natomiast pomarszezenie spodni usitowat minlator zaznaczyé poprzecznymi kreskami i kropkami. | Chciat on wiec moim zdaniem scharakteryzowaé owe | go osobnika jako pasterza, a to dlatego, ze ten osobnik to Jubal, nalezacy do najblizszej rodziny koczowniorgano“ *, Na naszej miniaturze nie ma on cytry, leed. ' owo „organum“, wujkowe „muzyckie naczynie“, Jako | organum ttumaczy Wulgata hebrajski rzeczowni ci g 4 b h'?, czyli wielopiszczalkowa fletnie!, Zna * grajacych na takich instrumentach $redniowieczna iko= * nografia, takze wezesniejsza od naszej miniatury. Np. miniatura — niestety przez wydawce blizej nie okref= karolingischen Kunst, Wien 1892, s. 376; ten ostatnl 7 Migne, Lat., 82, s. 163 i 111, s. 495. rzeczywiscie: Tubal. 1 Genesis, 4, 20. 8 Migne, Lat., 107, s. 508. 9 Bialostocki, jw., s. 172 i n.; por. Rozdzieñski W., Officina Ferraria abo Huta y Warstaty z Kuéniamy szlachetnego dzieta Zelaznego, Kraków 1612. Na ten rzadki druk zwrócit mi uprzejmie uwage prof. dr K, Wesolowski, za co skladam mu niniejszym podziekowanie. 10 Stusznie przypuszcza to Bialostocki, jw. s. 172, przyp. 18. Nie zbadalem pisowni Tubal czy Jubal, np. w heksametrach z VIII w., których autorem jest Hibernus Exul, przytoczony przez Biatostockiego, jw., 5. 173, za Schlosser J. v., Schriftquellen zur Geschichte der { 4. Jubal jest to „pater canentium in cithara et | 12 Papieska komisja do rewizji Wulgaty podaje do tego rzeczownika warianty, które jednak nie 4 w interpretacji tego instrumentu Zadnej roli, a mianowicie: zamiast organo, maja kodeksy Toletanus z X W. i Matritensis z XII w. organa; kodeks Burgensis z X w. ma organum. Por. Gasquet-Quentin, Librum G Biblia Sacra, Romae 1928, s. 156. 13 Por, Kittel-Kahle, Biblia hebraica, III wyd., Stuttgart 1937, s. 6. 14 Gesenius, Hebräisches und aramüisches Handwörterbuch, XVI wyd., Leipzig 1915, s. 568.

ee eee ee aan nn ortie I. 1. Miniatura Biblii Plockiej, fol. 211 v°. Dawniej w Bibliotece seminary}nej w Ptocku, obecnie zaginiona. (Fot. wg St. Sawickiej)

lona — z IX w. z Angers 5, Instrument ten jest tam przedstawiony jako szereg piszezatek o nierównej diugoéci, przylegajacych do siebie równolegle w jednej plaszczyZnie, i nie okrytych na zewnatrz zadnym pudiem. Instrumentologia nie jest chyba w stanie przedstawié. szezegétowo rozwoju, jakiemu podlegata przez wieki fletnia pasterska, poczynajac od pojedynczego fletu, poprzez „fletnie z siedmiu piszezalek zioZong‘ 16, az do dzisiejszych nowozytnych organów. W ciagu swego dlugiego rozwoju przyjmuje fletnia w szeregu krajéw postaé zewnetrzna bardzo róëng, zaleznie röwniez od tego, czy i jak sa okryte na zewnatrz piszczatki, pudiem czy skrzynka i jak sq w niej uloZone. Rözne takie fletnie widzimy jeszcze w uzyciu obecnie, np. w Afryce, Peru, Indonezji i Polinezji. W Hiszpanii mamy odrebna fletnie, sporzadzong z rogu bydlecego, która wprawdzie nie posiada ksztaltu skrzynki jak na naszej miniaturze, ale w sposób tam przedstawiony musi byé trzymana przy ustach !%, Jednak ostatecznie trudno ustalié, jak wygladata taka fletnia z pocz. w. XII w zasiegu sztuki mozanskiej, niemniej przytoczona przeze mnie rzezba z Chartres w XII w. wykazuje taka fletnie przy ustach pasterza (il. 2). Odrézni¢é trzeba od tej fletni róg, w zasadzie rög barani, o bardzo podobnej nazwie hebrajskiej jo bel = baran !®, Nie ma on jednak zastosowania na naszej miniaturze. DZwiekiem tych rogéw oznajmiano w Jerozolimie poczatek roku taski, zwanego stad rokiem jubileuszowym. W organach mozna napotkaé gtos zwany fletem Jubala (Jubalflöte); w niektórych starszych instrumentach nosi on nazwe skrécona: Jubal, ale takze Tubal. Wobec wyzej wzmiankowanej pomyiki z tymi obu osobnikami i ta pomylka moglaby wydawaé sie jasna, chociaz nigdzie nie spotykamy sie ze zdaniem, ze Tubalkain grat na flecie. Natomiast pokrewnie brzmiace nazwy niektörych innych glosöw organowych, jak Tibia, Tuba, Tuba magna, Tuba mirabilis, mogty dopomöc do przyjecia sie tej btednej nazwy. Jako przyklady innych takich pomylek w nomenklaturze organowej cytuje np. Bifara = Piffaro; Cor morne = Cromorn = Krummhorn. IH. Tubalkain, bijgcy w kowadlo dZwieczacym mlotem, zwiazany jest swoim instrumentem $cisle z osobnikiem górnym pod tukiem prawym (por. il. 1), bijacym w dzwonek równieë miotem, z osobnikiem dotychczas nie zidentyfikowanym. Zupelmie stusznie powiedzial 15 Schmitz E., Emil Naumanns illustrierte Musikgeschichte, III wyd., Stuttgart-Berlin-Leipzig 1918, s. 94, ryc. 90, 8 Kartowicz-Kryúski-NiedZwiecki, Stownik jezyka polskiego I, Warszawa 1800, s. 753. 7 Por, tez: Prill E., Führer durch die Flötenliteratur I—II, 1919—1925; Fitzgilbon H. Macauley, The story of the Flute, 1929; Girard A., Histoire et richesses de la flûte, Paris 1953, s. 2 i 6. 18 Por. Gesenius, jw., s. 292. Biatostocki odnoénie do dwéch osobników spod tuky lewego, ze „miniatura nasza wprowadza jako gigy.. nych aktorów koncertu nie personifikacje alegorycame muzyki, jak dzieje sie to zazwyczaj w éciéle symbolicg.. nych przedstawieniach Sredniowiecznych, lecz wore~ wadza tu dwóch najstynniejszych reprezentantów muzyki“ ®. Te zasade trzeba jednak rozszerzyé do wezyste kich czterech przedstawionych tu osobniköw. Mianowicie miniator chciat w kazdym z nich daé osobistegé, : uwazang przez siebie za historycznego reprezentantg‘ | muzyki. Jest nim na naszej miniaturze po Dawidzfe | i Tubalkainie, pod prawym tukiem u dol Jubal, jest nim réwniez, w górze pod tymze prawym lukiem, éw „starzec grajacy na dzwonkach“ ®, moim zdaniem pj. tagoras. Oto dowody: 1, Znanym jest podanie Greków, ze Pitagoras jest wynalazca muzyki, co stwierdza równieë Izydor z See willi, a co przytacza tez Bialostocki 21. 2. WSréd pözniejszych od Izydora autorów istnieje: powaga na polu muzykologii teoretycznej i praktycz-. nej, wynalazca epokowego czteroliniowego systemu nut, benedyktyn a pézniej kamedula Guido z Arezzo, zwany tez Guido a S. Mauro. Opisuje on z pocz. w. XI w liscie do biskupa Teobalda „de disciplina artis must. cae“, jak to filozof Pitagoras zaszedi do kuzni, w &térej pieciu kowali bito miotami w jedno kowadio, a kaidy miot wydawal inny dZwiek; jak to Pitagoras odkryt wtedy zaleznost wysokosci tonu od diugoéci i cietaru * dzwieczacego przedmiotu **, 3. Wiadomo, ze Pitagoras lub raczej pitagorejczycy uwazali zdaniem Arystotelesa „liczby za rzecz pierwsza w calej naturze, pierwiastki liczb za pierwiastki bytu, niebiosa cate za harmonie i liczbe 3. Odkryli, ge „harmonijnie dZwieczace interwale cdpowiadaja najprostszym stosunkom liczbowym“*4, ze polowa dhugoSci struny daje oktawe wzwyz, inne liczby kwinte, tercje itd. 4. W zwiazku z ta dlugoécia struny i zaleëna od: niej wysokoécia tonu, wydaje mi sie, ze na naszej mie niaturze nie jest dw osobnik „wsparty na lasce**™, de w ogóle nie jest to laska, lecz drugi, nieczynny w dane} chwili miotek. I to miotek dtuzszy od pierwszego krôtkiego, ktérym Pitagoras wiasnie uderza w dzwonek. Ta dlugoéé drugiego, nieczynnego chwilowo miotka,. ktöra nasuwa przypuszczenie o lasce, nie jest moim | zdaniem wynikiem nieudolnosci miniatora; jest przeciwnie umyéinym wyrazeniem w obu mlotkach rözal19 Bialostocki, jw., s. 170. 20 Tamze. #1 Bialostocki, jw., s. 173. *4 Migne, Lat, 141, s. 404 i n.; por. Riemann's W+ Musiklexikon I, Berlin 1929, s. 675. #3 Tatarkiewicz W., Historia filozofii I, Warszawa 1946, s. 63. 460 > Tatarkiewicz W., jw., s. 62. 25 Bialostocki, jw., s. 169.

FLETNIA JUBALA I MLOTKI PITAGORASA Pasterze prowadzeni przez aniota do Betleem. Katedra w Chartres, fragment portalu krölewskiego. cy tonów, zaleznych wediug odkrycia Pitagorasa od ich dlugosci wzglednie ciezaru. _ 5. Wiadomo, ze wedlug wyobrazen pitagorejezyköw liczba doskonala, idealna, byla liczba dziesieé. Tej liczbie odpowiada na naszej miniaturze suma dzwonków oraz miotköw (8 + 2 = 10). Jak doskonala jest liczba 10, tak doskonate ma byé wykonanie psalmodii, do której ma shizyé ninlejszy psatterz. 6. Dzwonki te, to instrument, zwany bumbulum. Nie sadze, aby wolno go bylo nazywaé réwniez flagellum, które wydaje sie byé instrumentem innym®. Bumbulum nie zawsze posiadalo röwng ilosé dzwonkow; bywato ich trzy, cztery lub osiem. Ale ta liczba osmiu na naszej miniaturze moze mieé opröcz dokladnego przedstawienia instrumentu, takze jeszcze znaczenie symboliczne. Oktawa obejmuje bowiem catoéé *% Bialostocki, jw., s. 176; ale flagellum to raczej rodzaj brzekadel, dzwieczacych przy potrzasaniu. Bumbulum za$ lub bombulum oznacza takze ryk osta, a nawet posiada zgola nieoczekiwane znaczenie, jak ,,ventris crepitum edere“, por. Du Cange, Glossarium mediae et infimae latinitatis, Parisiis 1938, III, s. 517 i I,

skali, poza ktôra nie wybiega gregoriañska psalmodia. Jest to oktawa diatoniczna, która sklada sie-z catkowi- tego systemu tonalnego i jako taka nie potrzebuje dalszego uzupelnienia, jest w sobie zamknieta, jako cos skonczonego, doskonalego. Liczba o$miu w liturgii moze dalej nawigzywa& do kalendarza koScielnego, do oktaw wazniejszych $wiat w kalendarzu rzymskim, obchodzonych zatem przez catych osiem dni, ale potem zakoñczonych i zamknietych. 7. Pitagoras uderza wiec w bumbulum, w instrument, majacy swoje zastosowanie w liturgii oraz dzieki temu znaczenie symboliczne zupetnie nieposlednie, a nawet przodujace wediug niektörych symboliköw $redniowiecznych. Np. wspomniany juz arcybiskup moguncki Hrabanus Maurus (t 856), wybitny choé nie zawsze jasny pisarz koScielny, a autorytet wysoko ceniony, pisze o symbolicznej roli w koSciele owego bumbulum wraz z piszczatkami (fletami) wrecz: „Bumbu- “ium itaque cum fistulis, id est doctor in medio ecclesiae; est cum Spiritu sancto, qui loquitur in ea; constringitur in ligno alto, id est in Christo, qui a sapientibus ligno vitae comparatur; in catena id est in fide, et non se jungit terrae, id est operibus carnalibus" 2. Sztuczna ta i obca nam dzisiaj zupetnie symbolika mówi wiec, Ze owo bumbulum wraz z piszczalkami stanowi czynnik w liturgii tak wazny, Ze spelnia w niej, a wiec w muzyce kogcielnej wrecz role nauczyciela. Hrabanus Maurus robi poza tym wyraZna aluzje i parafrazuje, podkre$lajac nadrzedna role tego instrumentu, tekst Pisma $w. o sprawiedliwym, ktöry osiaga prawdziwa madrosé: „In medio ecclesiae aperiet os ejus et adimplebit eum spiritu sapientiae et intellectus et stola gloriae vestiet illum‘ #3, tekst, który tez znalazt zastosowanie w formularzach liturgii na uroczystosci doktorów Kosciola. 8. Pragne zwrôcié jeszcze uwage na jedna okolicznogé, która röwniez mogla wplynaé na umieszczenie Pitagorasa w chrzeScijahskim kodeksie modlitewnym i w scenie muzyki religijnej. Wiadomo, Ze pitagorejczycy tworzyli rodzaj stowarzyszenia, bractwa, zakonu o celach i przepisach wybitnie ascetycznych, a dopiero na drugim planie i pdzniej, réwniez politycznych. 27 Migne, Lat. 111, s. 497 in. B Ecclesiasticus, 15, 5; por. list cesarza Lotara do Hrabana Maura ze wzmianka o doktorach Kosciola W konsekwencji zalozyciel j klerownik takiego quasi: zakonu calkowicie mégt sle nadawaé wedtug mentaj: noéci $redniowiecznego duchownego do umieszezeni: go obok i posröd Dawida, Tubalkaina, Jubala, Ale na te mojq hipoteze nie posiadam i nie szukatem dokus; mentacji patrystycznej. ‘Zupemie stusznie podkreéla Bialostocki umiejsco: wienie naszej miniatury na poczatku psalterza ®, Zuas my wprawdzie tyle calostronicowych nawet miniatus ' w kodeksach liturgicznych, ktöre z zawartym obok tekstem nie maja bezpo$redniego zwiazku, jak na przy= klad na poczatku kanonu mszalnego stale scend Ukrzyzowania lub pöäniej tzw. „Chrystus w .studnië lub scena Biczowania, lecz maja cel raczej emocjonat. ny i dydaktyczny. Umieszezenie naszej miniatury ad czele psatterza nie jest rzeczg artystycznej fantazji ani przypadkt, lecz jest zupelnie celowe. A cel ten jext poprzez symbolike osobników { faktów, uwazanych za historyczne, wyraznie dydaktyczny i ascetyczay: de Spiewu psalmów trzeba sie odpowiednio przygotowaë. odpowiednio skupié, odpowiednio zestroié, zarówno osos biscie jak zespolowo, zaröwno fizycznie tj. postawg i gtosem, jak i duchowo. Przypomnieniem potrzeby tego. skupienia i zestrojenia przed rozpoczeciem psalmodii jest cala nasza miniatura. Wszystkie cztery przedsta- : wione tam osobniki maja w tym przygotowaniu ewofq symboliczna role, przeniesiong na aktualnych uczestni« ków liturgicznego chóru, ktöry za chwile ma rozpocegé& psalmodie gregoriañska — o akordach nie moze byë mowy jeszcze wówczas. A wiec: magister chori czy praecentor (Pitagoras) daje znak rozpoczecia czynnoéel: liturgicznej, ostrzega uczestnikéw przed dostojeñstwem: : ich zadania. Uczestnicy chöru liturgicznego majqcy: Spiewat psalmy Dawida (Dawid), dostrajaja sie do jeg! wskazöwek. Do nalezytego wykonania tego zadania näs lezy stosowanie sie S&ciste do rytmu psalmodii (wybija go na kowadle Tubalkain) oraz do przepisanej a zmiennej zaleznie od wymogöw liturgii melodii (Jubal). Takt: zwiazek Scisty widze w tej scenie musica divina zarôw | no pomiedzy przedstawionymi tam osobnikami, jak:| pomiedzy scena a nastepujgcym po niej zaraz teksten do którego jest wstepem symbolicznym i emocjonalnym, ale tez dydaktycznym { ascetycznym. u: Kunstmann F., Hrebanus Maurus, Mainz 1881, s. 211. 2 Biatostocki, jw., 6. 170. . LA FLUTE DE JUBAL ET LES MARTELETS DE PYTHAGORE Essai d’interpretation d’une enluminure de la Bible de Plock du XII-e siècle. Liexplication subtile de cette enluminure, donnée par J. Bialostocki (Bulletin XI, 169—178) est certainement dans ses grandes lignes une interprétation touta-fait juste et définitive. On peut cependant essayer de compléter cette interprétation en plusieurs points de la façon suivante: I. Le personnage sous l'arc droit en bas, c'est le biblique Jubal jouant la flûte de Pan. Le Genèse le

skali, poza ktérq nie wybiega gregorianska psalmodia. Jest to oktawa diatoniczna, ktéra sklada sie z catkowitego systemu tonalnego i jako taka nie potrzebuje dalszego uzupetnienia, jest w sobie zamknieta, jako cos skoñczonego, doskonalego. Liczba oSmiu w liturgii moze dalej nawigzywaé do kalendarza koscielnego, do oktaw wazniejszych Swiat w kalendarzu rzymskim, obchodzonych zatem przez catych osiem dni, ale potem zakoñczonych i zamknietych. 7. Pitagoras uderza wiec w bumbulum, w instrumeat, majacy swoje zastosowanie w liturgii oraz dzieki temu znaczenie symboliczne zupelnie niepoélednie, a nawet przodujace wediug niektérych symbolików gredniowiecznych. Np. wspomaiany juz arcybiskup moguncki Hrabanus Maurus (f 856), wybitny choé nie zawsze jasny pisarz koécielny, a autorytet wysoko ceniony, pisze 0 symbolicznej roli w koSciele owego bumbulum wraz z piszezatkami (fletami) wrecz: „Bumbulum itaque cum fistulis, id est doctor in medio ecclesiae; est cum Spiritu sancto, qui loquitur in ea; constringitur in ligno alto, id est in Christo, qui a sapientibus ligno vitae comparatur; in catena id est in fide, et non se jungit terrae, id est operibus carnalibus‘ #7. Sztuczna ta i obca nam dzisiaj zupelnie symbolika mówì wiec, Ze owo bumbulum wraz z piszezalkami stanowi czynnik w liturgii tak wazny, ze spelnia w niej, a wiec w muzyce koscielnej wrecz role nauczyciela. Hrabanus Maurus robi poza tym wyraäng aluzje i parafrazuje, podkreSlajac nadrzedna role tego instrumentu, tekst Pisma Sw. o sprawiedliwym, który osiaga prawdziwa madro&¢: „In medio ecclesiae aperiet os ejus et adimplebit eum spiritu sapientiae et intellectus et stola gloriae vestiet illum‘ *, tekst, ktöry tez znalazt zastosowanie w formularzach liturgii na uroczystoéci doktoréw Kosciola. 8. Pragne zwrôcié jeszcze uwage na jedna okolicznosé, ktéra röwniez mogta wplynaé na umieszczenie Pitagorasa w chrzescijafskim ‘kodeksie modlitewnym i w scenie muzyki religijnej. Wiadomo, ze pitagorejczycy tworzyli rodzaj stowarzyszenia, bractwa, zakonu o celach i przepisach wybitnie ascetycznych, a dopiero na drugim planie i pözniej, réwniez politycznych. *7 Migne, Lat., 111, s. 497 in. = Ecclesiasticus, 15, 5; por. list cesarza Lotara do Hrabana Maura ze wzmianka o doktorach Kosciola W konsekwencji zatozyciel i kierownik takiego quaste: zakonu calkowicie mögl sie nadawaé wediug mental noéci $redniowiecznego duchownego do umieszczenig. go obok i poSröd Dawida, Tubalkaina, Jubala. Ale na te moja hipoteze nie posiadam i nie szukatem dokumentacji patrystycznej. | Zupelnie stusznie podkresla Bialostocki umiejsco. wienie naszej miniatury na poczatku psalterza ®, Znas: my wprawdzie tyle catostronicowych nawet miniatur: w kodeksach liturgicznych, ktöre z zawartym obok.’ tekstem nie maja bezpoéredniego zwiazku, jak na Przyklad na poczatku kanonu mszalnego stale scena’ Ukrzyzowania lub pdzniej tzw. „Chrystus w studnie, : lub scena Biczowania, lecz maja cel raczej emocjonalny i dydaktyczny. Umieszezenie naszej miniatury ag: czele psatterza nie jest rzecza artystycznej fantazji ani: przypadkt, lecz jest zupelnie celowe. A cel ten jest poprzez symbolike osobników I faktów, uwazanych: za historyczne, wyraZnie dydaktyczny i ascetyczny: do $piewu psalmów trzeba sie odpowiednio przygotowa odpowiednio skupié, odpowiednio zestroié, zaréwno oso= biscie jak zespolowo, zaréwno fizycznie tj. postawg: 1 gtosem, jak i duchowo. Przypomnieniem potrzeby tego : skupienia i zestrojenia przed rozpoczeciem psalmodii jest cata nasza miniatura. Wszystkie cztery przedstawione tam osobniki maja w tym przygotowaniu swojg : symboliczna role, przeniesiong na aktualnych uczestni. * köw liturgicznego chóru, który za chwile ma rozpoczaé psalmodie gregoriañska — o akordach nie moze byé mowy jeszcze wÖwezas. A wiee: magister chori czy . praecentor (Pitagoras) daje znak rozpoczecia czynnoéci : liturgicznej, ostrzega uczestników przed dostojenstwem > ich zadania. Uczestnicy chöru liturgicznego majgcy $piewaé psalmy Dawida (Dawid), dostrajaja sie do jega wskazówek. Do nalezytego wykonania tego zadania nalezy stosowanie sie Sciste do rytmu psalmodii (wybljs: go na kowadle Tubalkain) oraz do przepisanej a zmien=: nej zaleznie od wymogów liturgii melodii (Jubal). Takt | zwiazek écisly widze w tej scenie musica divina zaröw-" no pomiedzy przedstawionymi tam osobnikami, jak pomiedzy sceng a nastepujacym po niej zaraz tekstem, do którego jest wstepem symbolicznym i emocjonalnym, ale tez dydaktycznym i ascetycznym. u: Kunstmann F., Hrabanus Maurus, Mainz 1881, s. 211. 29 Bialostocki, jw., s. 170. LA FLUTE DE JUBAL ET LES MARTELETS DE PYTHAGORE Essai d’interpretation d'une enluminure de la Bible de Plock du XII-e siècle. Lexplication subtile de cette enluminure, donnée par J. Bialostocki (Bulletin XI, 169—178) est certainement dans ses grandes lignes une interprétation touta-fait juste et définitive. On peut cependant essayer de compléter cette interprétation en plusieurs points : de Ja fagon suivante: I. Le personnage sous l'arc droit en bas, c'est le biblique Jubal jouant la flûte de Pan. Le Genèse le

FLETNIA JUBALA I MLOTKI PITAGORASA considére comme Je pére de la musique (4,41) et des écrivains postérieurs d'une autorité considérable le confirment. Josèphe Flavius fait mention de Jubal musicien, ainsi que deux gloires du Moyen Âge. Isidore de Séville (f 636) et à sa suite le savant bénédictin et archevêque de Mayence Rhaban Maur (t 856) (ML 82, 163; 141, 495; 107, 508). Par contre, chez d'autres écrivains-copistes s'est introduite une erreur: au lieu de Jubal, on mit Tubal et on attribua l'invention de la musique à Tubalcain, demi-frère de Jubal. Cette erreur nous explique dans cette scène qui représente la „musica divina” la présence de Tubalcain frappant l’enclume au-dessous de David, tous les deux sous Parc gauche; elle explique aussi, pourquoi sous l’ärc droit a été placé Jubal, le demi-frère de Tubalcain. Aux liens de l’art qui les unissent tous les trois, viennent s'ajouter les liens de sang entre les deux personnages d'en bas. Mais Jubal est aussi le propre frère de Jabel, le père biblique des pasteurs (gn. 4,20); voilà pourquoi l’enlumineur le revêtit d’un habit de pâtre, pareil à celui que nous voyons p. ex. dans la scène de l'Annonciation de la Nativité du Christ aux bergers de Betlehem, sculpture qui orne le Portail Royal de la cathédrale de Chartres du XiI-e siècle. Le pasteur s'y tenant à la droite de l'ange et appuyant ses lèvres sur une flûte à caisson, porte un vêtement analogue — le manteau excépté — à celui de Jubal sur nôtre enluminure. Il. Tubalcain battant l'enciume de son marteau se relie étroitement au personnage situé au-dessus de l'effigie de Jubal, sous l'arc droit. Ce personnage frappe d'une main avec un martelet un carillon à 8 clochettes et tient dans l’autre un martelet plus long; c'est Pythagore que le Moyen Age considère aussi comme le représentant de la musique, dont la tradition grecque le fait inventeur et ce qu'affirme aussi Isidore de Séville. Parmi les auteurs postérieurs, Guido d’Arezzo, bénédictin et plus tard camaldule, autorité sérieuse en matiére de science musicale théorique et pratique, décrit la visite de Pythagore dans une forge et ses observations 4 propos de Ja relation des tons avec la dimension des marteaux. La théorie de Pythagore concernant l'influence de la longueur de la corde vibrante sur l'acuité du ton, trouve son expression dans la circonstance, que sur notre miniature le second marteau est plus long que le premier. On sait que chez les pythagoréens le nombre de dix était considéré comme parfait, ce qui est symbolisé par l'instrument composé de 8 clochettes et de deux martelets. Ceci à son tour exprime l'exécution parfaite de la psalmodie, à laquelle devait servir le psautier en question. Ce carillon, ce „bumbulum“ médiéval a, selon Rhaban Maur d’après le symbolisme du Moyen Age, une portée vraiment primordiale pour le chant liturgique. Il ne se composait pas toujours de la même quantité de clochettes: celles-ci varient de 3 à 8. Sur notre miniature le nombre de 8 peut avoir aussi un sens symbolique: l’octave renferme toute l'échelle des tons que la psalmodie grégorienne ne dépasse guère; en tant qu’octave diatonique, elle n'a pas besoin d'aucun complément ultérieur: elle constitue un ensemble parfait en luimême. En outre, dans la liturgie le nombre de 8 peut se rapporter aux octaves des principales solennités dont la célébration durait 8 jours. Enfin, on sait que les pythagoréens formaient une sorte d'association, de confrérie dont le but et le règlement étaient éminément ascétiques. Conformément à la mentalité de l'écrivain ou de l’enlumineur médiéval Pythagore se prêtait parfaitement bien à être placé à côté des ‚personnages bibliques, David, Tubalcain et de Jubal. La place occupée par notre miniature en tête du psautier n’est point l'effet d'un caprice ou d’une phantaisie d’artiste, mais au contraire elle a été chosie à dessein. Le but de l'enlumineur c'était, à travers le symbolisme des personnages représentés sur la miniature et des faits considérés comme historiques, harmoniser les efforts des membres du choeur liturgique, afin de leur faire exécuter d'une manière adéquate la psalmodie qu’ils étaient en train. de commencer. Le „magister chori” (= Pythagore) donne le signal d'ouverture; ceux qui prennent part à la psalmodie (= David) se conforment à ses indications, observent le rythme (= Tubalcain) et soutiennent la mélodie grégorienne (= Jubal).