De betekenis van Pythagoras voor de geneeskunde

Influence exercée sur le développement de la médecine par certains concepts typiquement pythagoriciens comme l’harmonie, l'équilibre, la limite et Ja mesure. Sitti TIL2 Na sen _HALBERTSMA KTA,. Ab? HT 1456 Anhoud Wenneveus :/ 27e JAARGANG:(1985/1956) NEint » me “into naar sas de auteurs). i Dr. W. J. Assies Pie frane weh de 10 Dr. G. J. Bartelink Xpuota yaduelon . . . nenn 169 Mr. L. J. de Haan Dr. K. T. A. Halbertsma De achtergevel van het Se ee N. van der Blom”*! :::.’‘ ı[Odyäsefib’. terngkeer op Ithaca o 142 — fu ee .. ee ee 182 je eee I Dr. J.C. Motion Brukker 1 Nabeschouwingen over „Het geheim der = Etrusken” IenII......... 21, 41 Iuno Sospita . . . . . . . . . . . . . 161 De moeilijkheid van het vertalen uit Grieks en Latijn Ien MT ......... 44, 64 J. W. Hoogsteder . Strena — = .. . . . . . . . . . . . . 181 Een voorbeeld van indirecte cre karaklertckn. Red. Secr. = ning bij Homerus . . . Vertalingen . . . . . . . Een belangrijke publicatie . . . . . . . . 14 — Dé tempel‘van Nehalennia ....... 72 = Rectificaties . . . . . . . . . . .... ... .. 154 . . . Le . . . + . . + n . 107 + 14 -- Ook-thans nog? _ es n cen IOI niet Logi Ben vervorpen apctalii Prof. Dr. A. Sizoo Over Vaison. Giomnaiti . . . . . . | css . . su "rue 83 . . . veu . . . . 29 exe > 66 Nobele geest I en IL........ - 84, 105 lets over antieke sténographie . . - . . . Dr. Modestus van Straaten O.E.S.A. Erasmus en de Antieken . . , . 61 88 Dr. G. J. Swart De Lun à à à à 5 ms “sy . . 52 Dr. J. A. G. van der Veer Naar de troon van Zeus. ....... 121 Dr. C. J. Vooys Marihuana . . 2.22 . . . . . . . . . 152 Dr. T. A. Vos Epidaurus. . .. 22222 . . . . . . 109 Prof. Dr. G. J. de Vries .. De Filosoof in de Komedie . . . . . . . 2 Dr. J. Wy: X-IJ CR! datgene,' waardoor zij zich onderscheiden hebben van. hun: voor-: gangers: In de eerste plaats'door-het' feit, dat ‘de: Pythagoreérs voor’ de eerste maal in de geschiedenis van het Westerse:denken vorm: Dr. J. C. Opstelten — nie einen enr-Pythaen wel de vorm en stof principieel van elkaar hebben onderscheiden . . . Prof. Dr. G. ES Medie onderticht . — Dr. J. A. Schröeder Wanneer wi nl gotas én:zijn school voor de ontwikkeling der (Griekse) geneeskunde' hebben betekend, dan moeten wij eerst in het kort samenvatten,' 81 Hic ubi cor Dr. A. Samsom " geneeskuride!*"* "© Meat ................ . Cor mihi ne.doleas.........-- 114 ye 15, 71, 136,154, 1 Dr. A. Riniger no 69 . . Dr. P. A. oa Dr. J. H. Leo Dr. amReimer ‚De betekenis. van. Pythagorasi-voor«de . . Dr. J. H. H. A. Indemans Een bespotte bedelaar . . Dr. E. J. Jonkers his se dau. en 133 o.... Olifanten oo.. LIU!‘ Vacca Prisioram Ati... ana 55 als het mannelijke, scheppende beginsel tegenover:de stof als ‘het ;' vrouwelijke principe. Stof en:vorm:zijn:oorspronkelijk:gescheiden door ‘hun. samentreffen ontstaan de'dingen. Deigetallen zijn: het, die: het: kenbare, begrensde (ré xépara) tegenover ‘het onkenbare; onbegrensde, (&reıpov) bepalen; zijbezitten dekracht en de neiging om de materie te doordringen, te omvatten:en te omgrenzen en haar daardoor gestalte te geven, d.w.z. ze inde eigenlijke:zin van het _ woord:te vormen. Deze'kracht komt:alle getallenaol mien oe al de onevene, toe. In de tweede plaats verschijnen al deze Beine; begrensd en onbegrensd, vorm en stof, als tegenstellingen: het gegrepen worden van de wederstrevende,in eeuwige beweging zich bevindende stof, wordt als een“strijd voorgesteld, d.w.z. het vormprincipe:is-actief;’ de materie is passief. De vereniging van deze beide is de ,,harmonie” in Pythagorische zin en van groot belang voor de door Pythagoras’ en zijn volgelingen uitgewerkte gedachten, welke later door anderen op filosofische en medische theorieén zijn toegepast.. Het is overigens niet eenvoudig, ja soms onmogelijk precies uit te.maken, wat in

ng pee , 146 147 dezen van P::zelf en wat van zijn leerlingen,;zowel:de ‘oùudere als de jongere, afkomstig is. Wel: kunnen we als zeker aannemen,'dat datgene, wat: we als de Pythagorische getallenleer: kennen: en de’ aftigde wereldbeschouwing werden nu gedachten geborenj:die voor: de latere, medische; wetenschap van:fundamentele ‘bètékeuisszijn"gèworden, enigebleven. Ook al .zou.P.:zelf nietieen dem beroémdste* artsen uit de'oudheid geweest zijn, zoals biv.;Celsuif zegtpen'tidk al ‘léiding der.elementen ‘uit.de regelmatige lichamen:! eerst: van later oorsprong zijn: Stellig Pythagorisch is ook het aannemen van het &retpov als de gestaltloze oermassa en het aannemen ivan eed'vormgevend oerprincipe, waarbij het rustende in en door .de-dingen bestaande repaivov het in onregelmatige, zou,bij. de;Pythagoretrs de .geneeskuride niet: tot. de+hbogstérbloei gekomen zijn,,zoals o.a. door Porphyrius,:Jamblichus}:Didgenes Laértius,.e.a..is-beweerd, dan nog zouden zij in geen verhänidéling over! de.‚geschiedenis der geneeskunde mogen.ontbrékehs fiinimers. voortdurende:beweging verkerende in zich opneemt en tezamen daarmede een.derde iets oplevert, het ding, dat zowelin het getal alsin de harmonie zijn de Pyth. zijn‘het geweest, die tenslotte de belangrijkste:théorisën uitdrukking vindt. der antieke :geneeskunde hebben gegrondvest en:geformileerdnv grote daad van de Pythagorische school moeten zien, dat, wanneer „Wenn auch die wissenschaftliche Methodik die antike: Humoral- Hiermede‘hebben: we nu;eéù.ainia «kb wij als de Vergeten-wij verder niet, dat, zoals. Kayserling 1 ‘het: uitdrukt: het 't getalis, dat het begin «en eindevan Alles betekent, zoals b.v. Aristoteles:yant Brzegt;rhet-stinenkoinen van:gelijke-getalmatig pathologie von Grund auf umgestaltet hat, so ist doch:der innere vhoeprelbeden::dndeti-inwerking Ivan -dezelfde :getalmatig geblieben und dauert ihr Einfluss. auch:mat ae Medizin:nat unvermindert fort”... ea oy! Papi: pate Zusammenhang zwischen antiker und modemer Medizin bestehen borné Kraiseizélfde:‘of ipelijice toestand schept; en danis renidan een door het getal bepaalde De. betekenis van de klassieke Griekse geneeskunde-schuüt.voor i Sidesimihaas |détailsregna causale er ‘van ons immers juist hierin, dat:zij haar.opvattingen ontleende aan de ipeheuresie Jar iis ri beschouwing van de mens als een geheel, als een eenheid, een mening, ni ded seeloofifinl-andeen-‚om. pale vetmatighelddee Mi “nettedohr-Het:getal:bepaald, die P. als eerste als de-¡¡kosmos” die men ook’ in.de kunst terugvindt. Het duidelijkst komit’dezelop- ER hesittanngednld pleerst dezejopvatting maakte iwetenschappelijk craticum als ook. bij Plato aantreft, nl. dat niet zozeer de .ziekten ‘als a onderztiekamogelijk:en is-ook!thans nog de stilzwijgende:vooronderwel de zieken het voorwerp van belangstelling en behandeling:zijn. vatting tot de uitdrukking, die men zowel in het Corpus:Hippostelling;-1waarmee,zowel de.natuurwetenschappelijke ‘onderzoeker: De Grieken interesseerde meer het ziek zijn; de afwijking'yan.de (bigloog;;;pbysicus,..chemicus) te maken heeft, alsook dè-medicus, met;inachtnemingvan: het specifieke karakter-van ieder:van.deze-- — — == — norm,.td eldog,; welke het uitgangspunt vormde vanide algemene —. -—Jeer van ziekte:en gezondheid. Onder-norm-werd-nu nietralleemver: — eerst. mogelijk-werd,-om;weliswaar bij gebrek aan voldoende:feitenstaan de volkomengezo mens, waarbij ndehet-begrip:gezónd-een-——-ruimeren-omvang had dan bij-ons, maar ingevolge‘hun j,Ganzheitskennis, een min of meer speculatieve theorie op te-bouwen:en een auffassung”, ook schoonheid en geestelijk prestatievermogen. wetenschappen:: Uit medisch cogpunt belangrijk was;-dat:het nu definitie te.geven van wat ziekte, wat gezondheid was. Het had nu eerst zin om systematisch dé verschillende invloeden, die van buiten of van binnenuit op het lichaam inwerken (koude, warmte, vocht, | Nu bestaat, volgens de Pythagorische opvatting, ieder levend wezen, en dus ook de mens, uit een zekere symmetrie van ‘compo- | nenten, of, anders uitgedrukt: in de mens is enerzijds stof, met zijn droogte, etc.) na te gaan en de invloed van voeding en levenswijze donkere, op: het organisme te onderzoeken,en aldus een zekere: Perea anderzijds het. repaivov, het getal, als principe van ,Gestaltung” (Starra) op te stellen. en: vorming aanwezig. Zolang nu dit laatste, de &pıßuos, het ‘or- Uit deze metaphysische en in vele opzichten ookempirisch beves- “0 aarde“+>-kubus; lucht — ottoeder; water > Ikosacder; ‚yuur +> tetrar> dodekaeder: eder}nethe aardachtige karakter, het &reıpov als. het ongevormde, denende, vormende principe is, en zolang dit de krachten van de weerstand van enkele organen in zich opneemt, zolangis het beeld ! Zeitschrift für klinische Medizin 38, 1901 p. 171 en vigg. it. «i.

van de «mens, ‘vò eldos,;: volmaakt en zolang bestaat: er harmonie, d;w.zi:gezondheid, schoonheid, goedheid ; maar naarmate de onder- “Pythag. bond — einde van de 6*'eeuw:v;>Cob verlored Pefdan, doch als vorm van religieus leven zétte'het:zichvobttt in ‘dE Hoëp ‘der ontwikkeling ging het een verbinding ‘aan’ niet ‘debteadsUnider tot ‘gelding ‘kômeride orphisch“dionysisché inysterien eich hain linge ‘harmonie verloren gaat, is de mens xaxodalkwv;d.w.zi:onge: «Het is'echter mogelijk uit het gezegde nog:iets-anders af te leiden, het ook elementen uit de platonisch-aristotelische ‘en: bidisché'Jeer al. dat in het Pythagorisme reeds de hippocratische wet:in kern aanwezig.was, d.w.z. dat de mens het zelf in de:hand: heett, gezondheid en ‘ziekte:te ‘beinvloeden. ‘Door overschrijding van de maat;i d'w:z. door:teugelloosheid ‘en: uitspattingen lop:allerleiigebied, moet de vormeriderpotentie van’het’getal:verminderen:en de'norin’ door de schuldvan'-de mens zelf:op:den:duur vernietigd worden:“Doxograisch d:w.z20p grond ‘vah de originelé stukken;wordt deze conclusie door: tal ¡var :matigheidsgeboden””. in haar juistheid bewezen. Zo zegt:b:v.:Jamblichus; die: overigens' niet altijd'even sterk staat in itt zich op om op het-einde der klassieke tijdrekening ais heopythygorisme tot nieuwe bloei te komen: Omstreeks die‘tijd'ontétonden waarschijnlijk de xpüo& Ey en de úitbreiding en‘herstel ivaitdeop . ‘het einde van Aristoteles’ leven aanwezige Pythagorischeditterdtuur, die, overeenkomstig de eigenaard-der: beweging; ‘v66r alles Der omtrent de (Pythagorische) levenswijze'bevätter ai Take? tag CN ot er dati pedos culs gan nb indde HOT | Keren wij, na deze Kleine: uitweiding ‘over hist Pythagorismie, tot ons onderwerp terug, nl. de Surra,:d.w.z.'een’leefwijze, wahrbij er naar gestreefd wordt de harmonie van het gezonde' lichaiam'zoveel hetgeen-hij:beweert : ;;Het'mooiste toont hij (P.)'aan, dat de goden onschuldig zijn aan het lijden van de mens en dat alle ziekten en mogelijk te bewaren. Hieromtrent deëlt Platoin‘"zijn Stadt ‘ons mede van Pythagoras, dat deze een levensideaal ‘heeft nagelaten, aandoéningen! van’ het lichaam het gevolg zijn van uitspattingen”. oh Wanneerwenu verder willen trachten ‘het hier gezegde omtrent waarvoor hij ten zeerste is vereerd geworden; terwij zijn volgelingen l ziekteren.gezondheid op grond van bepaalde doxografische gegevens zich door hun levenswijze van andere mensen .onderscheidden.': '- naderste:bewijzen, dan 'blijkt dat -hiertoe- feitelijk slechts':enkele © Men ziet echter, wanneer men de zaak wat: meer op de'keper. beschouwt, hoe van deze grondstelling— de Pythagorische leefwijze — plaatsen geäigend zijn: Zo definieert b.v. :Galenus (131—200.n:-C.) tietPythiziektebegrip als:,,een storing der harmonie door hand over hand: toenemen,; resp. âfnemen van een der: krachten ‘(uvéperc). Hij.zegt, hieromtrent o.a. het volgende:.,,P. beweert; dat dé ziekten optreden; -warnneer-het lichaam te-kotid-of te-warm-wordt; ‚want:het — — WALTER LE, -de maat en het koude hlijft eronder’*: =: die men niet beter kan karakteriseren dan als ëen bepaaldeinatuurfilosofische opvatting van enige empirisch gegeven' feiten; of; zo men-wil; begrippen; nog een andere werking. op de:ontwikkeling der 4 -_ wètenéchap:uitgaat;- nl. de- opwekking:tot Entegelijkertijd-de'moge- ‘--Het-belangrijkste en grootste deelvan de-Pyth: a a wordt zonder twijfel gevormd door mededelingen' over‘de leefwijze lijkheid van s ie waarneming.enwerldaring-“Dit-zal-nog duidelijker wordenaan de handvanenkeled ische gegevens, die men weliswaar niet als klemmende bewijzen; ‘doch: welals ‘een (Storta). Juist op haaris de uitspraak van Zeller 1) van toepassing: illustratie van de gegeven opvatting kan beschouwen. ' In de eerste plaats Porphyrius ?, die zegt, dat „het de: zorg' van „Zo.kan ons de overlevering omtrent het Pythagorisme en zijn stichter des te meer zeggen naarmate zij in de tijd verder van ons P. was om het lichaam, als ware het aan een richtsnoer gemeten, af komen te liggen; zij'is echter duidelijker te begrijpen naarmate steeds in dezelfde toestand te bewar&n”. In de tweede plaats Jamwij ons meer. met deze ‘zienswijze vertrouwd maken”. Het wantrouwen, dat ontstaan is bij het lezen van latere biografieén is te verklaren uit enkele geestelijke stromingen gesproten uit Bet Hel Knisme. Het — was nl. met het tenonder Baan van de oude blichus 3, die zegt: „Van de verschillende vormen van geneeskunde verstonden zij d.w.z. de Pythagorici, het best de dietetiek en zij waren hierbij zeer zorgvuldig; zij trachtten in de eerste plaats in- 1 Cap. X, 600 B. * Vit. Phytag. 35. 1 Philosophie det Griechen-I p. 364. wertet”. 3 Vit. Pyth. 163.

zicht te krijgen in de kenmerken van de juiste verhouding van spijs ‚en drank, maar ook van rust en ontspanning. Zij waren de eersten, richt en beheerste ten slotte de samenstelling van het dieet. Volgens Androkydes, een arts, die leefde ten tijde van Alexander de Grote, die, beproefden bij de bereiding van het te.genieten voedsel, zelf zou. P.: alle gistende en onrustverwekkende, spijzen .verboden -noemt hij.(Jamblichus ?) het een op Apollo en Paion terug te voeren ¿moríun:. ,erkennen.en,in-te zien, hoe men bepaalde spijzen en houdingen van het lichaam ten goede komt... verklaringen en practische wenken te geven”. Op een andere plaats gerechten moest aanwendenen in welke mate”. . Het-beste:vond men het echterin het algemeen de contingent: delen ongekookt te gebruikenin tegenstelling tot de opvattingen van een Aristoteles, Diokles van Karystos, e.a., die. juist het vuur als een ondersteuning van de pepsis, de spijsvertering, beschouwden. Men schijnt in het algemeen het koken van spijzen wel zoveel mogelijk vermeden.te hebben. Diodorus zegt 'b:v. dat P. er velen van overtuigde,..pm: ongekookte spijzen te nuttigen (&rüpous ouriou - xp%ofou),-misschien omdat, hij anders bang was, dat cd el3og werd was echter het regelmatig gevernield? ‘Hiermede prime miao bruik van gebakken brood. PA In ieder.geval was de lervan de Pythagoreérs, zoals bekend, zeer eenvoudig en sober; zij gebruikten veel meelspijzen en honig, enkele groenten en vis, bonen waren hun verboden (Diogenes Laërtius?). Wijn schijnt men wel genuttigd te hebben, doch dit werd minder wenselijk geacht, daar wijn tà tic vuyfic néôn opwekt, dronkenschap of razernij, die door de ouden als een ziels- of geestesziekte werden-opgevat.. Jamblichus (1.c.).zegt uitdrukkelijk, dat bij de hoofdmaaltijd: wijn:werd-genuttigd,-soms, vlees-van-offerdieren_ Plutarchus:3: geefthiervoor twee aal wat, zeevis —en-een enkele.m redenen op::1..dat:deandere dieren de mensen aanleiding geven tot mishandeling (d.w.z. . door henzelven),: doch de vissen iiet; "en 2. moesten de vraatzucht en de lekkerbekkerij, als eigenschappen, die de harmonie verstoren, worden onderdrukt. .. Wanneer nu bij de Pythagoreérs een reeks van spijsvoorschriften tegelijk ook-een zekere symbolisch-religieuze betekeñís bezitten, dan kan de medico-historicus ten aanzien van de opvatting met betrek- .. king tot: haar invloed op het dagelijks leven een zekere conclusie trekken;.niet het minst omdat zij ook een zekere natuurfilosofische grondslag bezitten. Alles waarvan bewezen was, dat het de hartstocht opwekte en aldus de‘harmonie verstoorde, gold als tegen de goden ge1 Vit. Pyth. 208. 2 VIII 19. 3 Quaest. conv. VIII 8, p. 729. hebben; terwijl hij juist al dategene aanried, wat, de. normale, vervasto fond du. è » Grote. waarde werd voorts gehecht aan.de bewaring.van, de zielsFusi, die tezamen met het lichaam de harmonie waarborgt. De.gehele levenswijze, de bereiding van het voedsel, de opname hiervan, de verdeling van arbeid en rust zijn hiervoor bepalend. Het ideaal van de volmaakte harmonie zien de Pyth, in de voortdurende en gelijkmatige gezondheid van lichaam en geest. Storingvan hetene lichaamsdeel betekent tevens die van het andere, zorg voor de gezondheid van het lichaam betekent tevens. die van de ziel. Daarom legden de Pyth. zich zo sterk opde lichaamscultuur toe, zoals o.a. Jamblichus en Aristoxenos mededelen. Volgens hen dienden deze oefeningen er toe om de begeerte van het lichaam te beteugelen en bij de opvoeding van de jeugd werd deze hierin geregeld geoefend. Het doel van dit alles was de harmonie zoveel mogelijk. na te streven en deze te bereiken, want de harmonie is niet slechts het gevolg van een gezonde levenswijze, doch zij schept tevens de.symmetrie, zoals een aangeslagen snaar haar verwanten mee laat trilleri. Vandaar de liefde voor de muziek, bij voorkeur de Dorische en de aanwending van de lier ter beteugeling van de zinnen en hartstochten en van sommige ziekten en afwijkingen. _Volgens sommigen (o.a. Diogenes Laërtius) zou pri gan.de —meeste vanzijnHindSóypara aan een Delphische- priesteres:hebbenontleend en mer heeft-hieruit-afgeleid,dat zijnleer éen uit‘vloeisel-zou.zijn: van deorphische.mysterién. In hoeverre dit inderdaad het gevalis, is moeilijk te beoordelen; het bewijst alleen, dat P. zich op de bodem van een veel-oudere leer beweegt en dat men, in tegenstelling tot een veel gehuldigde opvatting, in het hier voorafgaaide, wel degelijk veel hieraan mag toeschrijven.*P.'s grote verdienste blijft in ieder geval, dat hij de taal van de oude mystiek en oeroude volkswijsheid in zijn natuurfilosofische leerstellingen heeft doen herleven. Willmann zegt in zijn Geschichte des Idealismus (Bd. I, 1907, 2. Aufl.) treffend van hem: „Seine Philosophie als Weisheitsstreben ist die Reinigung und Vollendung des Lebens, die hôchste Musenkunst, der reinste Weihedienst, die wahre Heilkunst”. Den Haag. ‘KT. A. HALBERTSMA.